AS VARRI NUK I DIHET - Rexhep Qosja

Rexhep Qosja


Shumëçka ndodh papritur.
Papritur kam lindur.
Unë.
Miran Bushati.
E papritura mund të na sjellë gëzim të madh apo pikëllim
të fundbotshëm.
Më së shpeshti edhe njërën edhe tjetrën.
Gëzimet dhe pikëllimet më së shpeshti nuk mund t’i
zgjedhim
ne: na zgjedhin ato ne.
Kush e ka thënë, bukur e ka thënë: të papriturat mund
ta bëjnë njeriun hiçgjë dhe gjithçka; të pavlefshëm dhe të pa
rëndësishëm sa nuk do të dijë kush, as gruaja dhe fëmijët, për
të dhe të fuqishëm e të gjithkundshëm aq sa të gjithë, i madh
e i vogël, do të përpiqen t’i afrohen sa më tepër, madje, edhe
t’i hyjnë nën lëkurë.
Të papriturat mund të na i ndërrojnë dëshirat, qëllimet,
shkuarje-ardhjet, mund të bëjnë që t’u përvishemi punëve të
cilave nuk kemi menduar se do t’u përvishemi, të shkojmë në
vende në të cilat nuk kemi menduar të shkojmë dhe të takojmë
njerëz, të cilët nuk kemi menduar se do t’i takojmë ndonjëherë.
Papritmas do të vendos ta shkruaj këtë libër të cilin një
ditë do ta keni në duar.
Dhe, do ta lexoni.
Dhe, shumë prej jush do të më lavdëroni pse e kam shkruar.
Dhe, shumë të tjerë do të më djegin në zjarrin e xhehenemit.
Por, të papriturës i takojnë edhe merita, edhe faji pse e
shkrova këtë libër.
Mbrëmë, kur po kthehesha në shtëpi, papritmas, si
të kishte rënë prej qiellit, e takoj, kënd se, kurrë nuk do t’u
shkonte mendja, e takoj shkrimtarin dhe botuesin e dorëshkrimit
të Çerem Çaparit të ndjerë, Arben Begejën, i cili, si më
tha menjëherë, tani e pesë vjet ishte vendosur përgjithmonë në
Nju–Jork. Edhe ai, si unë, po kthehej në shtëpi, po kthehej në
shtëpi pas një dite, si më tha, shumë të lodhshme në Muzeun
e Historisë së Natyrës, ku e kishte kaluar gjithë ditën e lume.
Kishte qenë thjesht për qejf në Muzeun e Historisë së Natyrës,
por, qe, ishte lodhur shumë.
Pa e pyetur pse kishte qenë në Muzeun e Historisë së
Natyrës, në të cilin banorët e Nju-Jorkut nuk shkojnë shpesh,
ai më kishte shpjeguar: papritmas më ishte mbushur mendja
të shkoja! Kohëve të fundit, mund të jetë qe nëntë muaj, po
shkruajnë gazetat, madje, edhe Nju Jork Tajmsi, dhe po flasin
televizionet, se papritmas është rritur numri i biologëve, i zoologëve,
i gjenetistëve dhe i disa njerëzve të tjerë, që vizitojnë
Amerikën, që me fletore në duar dhe me lapsa kimikë në qafë
shkojnë në Muzeun e Historisë së Natyrës.
Papritmas.
Ashtu e ka kjo botë.
Kur nuk gjen çka dëshiron në të Tashmen i kthehesh së
Kaluarës.
Me të Djeshmen e zëvendëson të Sotmen.
Pyetjes sime se pse tani biologët, zoologët, gjenetistët dhe
njerëz të tjerë më dukshëm se përpara, janë turrur në këtë Muze,
Arben Begeja i përgjigjet: sepse, siç lexova dje në mëngjes në
Nju Jork Tajms, kërkojnë përgjigjen në pohimin gjoja shkencor
të një shkencëtari italian, nuk ia dinte emrin, i cili kishte pohuar
se shkenca mbi krijimin dhe zhvillimin marramendës të njeriut
nuk mund të përparojë as, madje, të quhet shkencë e vërtetë pa e
zgjidhur mëdyshjen: nëse më parë është zhvilluar aftësia e njeriut
për të lidhur pasojat me shkaqet apo për të qëndruar drejt,
domethënë, si thoshte Njutoni, për të mbajtur baraspeshën.
Mua nuk më mundon kjo mëdyshje. Dhe, nuk më mundon
kjo mëdyshje gjithsesi e rëndësishme për përparimin e
shkencës, për të ashtuquajturin evolucion të njeriut, për arsye
të bindjes, nuk e di përse, si dhe kur të krijuar në mendjen
time, se aftësia e njeriut për të mbajtur baraspeshën pashmangshëm
do të jetë më e vonë sesa aftësia për të lidhur
pasojat me shkaqet. Dëshmitë për këtë bindje, mendja ime i
gjen në jetën e përditshme të njerëzve: shumë, shumë njerëz,
që kam takuar, dëshmojnë me sjellje, me veprime, me gjuhë
se nuk e kanë zotëruar ende aftësinë e qëndrimit drejt, domethënë
të mbajtjes së baraspeshës.
Dhe, kjo nuk është shumë e çuditshme.
Baraspesha është aftësi për zotërimin e së cilës duhet të
bëhen shumë sakrifica, apo jo, sepse është aftësi që varet jo
vetëm prej gravitacionit tokësor.
Edhe pse, siç e thashë, kjo mëdyshje nuk më mundon,
fjalët e papritura të shkrimtarit e botuesit, Arben Begeja, papritur
m’u ngulitën në kujtesë: në kujtesën time djallëzore të
cilën nuk mund ta pakësoj edhe pse shumë do të doja ta pakësoja
dhe t’i harroja ato që nuk më duhen.
Dhe, qe, takimi i papritur me shkrimtarin dhe botuesin,
Arben Begeja, pa pritur më çon sot në Muzeun e Historisë së
Natyrës.
Është ditë e premte, ditë së cilës nëna ime gjithmonë
dhe gjithkund i thoshte vetëm kështu, siç i them edhe unë – e
premte, kurse babai, gjithmonë e gjithkund, i thoshte ndryshe:
i thoshte e xhuma.
E unë deri sot nuk kam menduar se a ka dallim dhe, në
qoftë se ka, çfarë mund të jetë dallimi midis së premtes dhe
xhumasë.
Është muaji shtator, një shtator më i ndryshueshëm se
shtatorët e tjerë që mbaj mend në këtë qytet ku kam lindur dhe
ku jam rritur.
Është viti 2005, të cilin ndiej nevojë ta shkruaj edhe me
shkronja, por me shkronja të vogla: viti dy mijë e pesë. Është
vit të cilin shumica e njerëzve thonë se nuk dinë mirë se në
cilin shekull meriton ta vendosin: në shekullin njëzet që po e
quajnë shekulli i kaluar i dy luftërave botërore apo në shekullin
njëzet e një, që po e quajnë shekulli i ri, i parë, i mijëvjeçarit
të ri.
Në Muzeun e Historisë së Natyrës unë mund të kërkoj,
në qoftë se shkoj për të kërkuar gjë, frymëzime për letërsi e jo
për shkencë.
Unë jam shkrimtar sado kam studiuar për shkencëtar.
Kam kryer etnologjinë si lëndë të parë dhe antropologjinë,
si lëndë të dytë, në Universitetin e Jelit, por duke mos
gjetur punë për etnolog a antropolog, kam filluar të shkruajë
prozë fantastike shkencore, që sot kërkohet shumë, më shumë
se proza, tregimet dhe romanet realiste, moderniste a postmoderniste.
Dy romanet e para, Vdekja para lindjes, Aktori që
vrau kryetarin dhe përmbledhja e tregimeve Dora e padukshme
ma kanë mbushur mendjen se, përpos me frytet e muskujve,
jetohet edhe me frytet e imagjinatës, natyrisht, në qoftë se të
ndihmojnë të papriturat.
Për një tridhjetë e njëvjeçar, sa kam mbushur unë sot,
pikërisht sot kur jam nisur në Muzeun e Historisë së Natyrës,
dy romane dhe një përmbledhje me tregime, që nuk kanë
kaluar në heshtje, që janë lexuar edhe prej shumicës së miqve
të babait tim, që e kanë mësuar pak a shumë mirë anglishten,
nuk janë pak. Suksesi i një shkrimtari këtu, në Nju-Jork, nuk
varet prej cilësisë dhe numrit të veprave të tij sa prej numrit të
lexuesve, kurse numri i lexuesve të tyre varet shumë, të mos
them kryekëput, prej reklamës që bëhet me shkrim e me gojë
– në gazeta, në televizione, në radio, në rrugë e në ndeja. E di
se suksesi i shkrimtarëve në vendet ish-komuniste në Evropë,
në Kinë, në Vietnam, në Kore e në Kubë varej plotësisht prej
vendimit të Byrosë Politike. Me vendimet e Byrosë Politike,
kam lexuar para disa vitesh, është bërë botërisht e lavdishme
shkrimtarja e Gjermanisë Lindore, Kristina Vulf, e cila tani
është e përbuzur nga të gjithë gjermanët për shkak të shërbimit
që i ka bërë diktaturës komuniste.
Derisa po i afrohesha derës së madhe, shumë të gjerë
e shumë të lartë, të Muzeut të Historisë së Natyrës, papritur
mendimet për sukseset e shkrimtarëve në Nju – Jork dhe në
vendet ish-komuniste, e harrova atdheun e babait tim, Shqipërinë,
m’i këput celulari Nokia të cilin, açik njerëzve të tjerë,
që njoh, nuk e mbaj në kuletën e ngjitur në rripin e pantallonave,
por në xhepin e përparmë të setrës. Nuk është se nuk e
di që celulari në atë xhep mund të ma çrregullojë refkëtimën e
zemrës, por më me qejf se mindil të bardhë, të kuq a të kaltër
apo, madje laps kimik që shihet, siç bëjnë shumë të rinj, në këtë
xhep e fus mjetin që më bën të mundshme të thërras kë dua
të thërras dhe t’i përgjigjem kujt dua t’i përgjigjem në thirrje.
Kush është ky që më thërret teksa e vë këmbën e djathtë
në paradhomën e gjerë të Muzeut të Historisë së Natyrës?
Bëj një hap mbrapa. Mandej edhe një. Mandej edhe një
tjetër. Tre hapa mbrapa – gjithsej. Tre hapa mbrapa e një hap
përpara – liria e shtypit në Shqipëri! Shkroi javën e kaluar Nju
Jork Tajmsi.
E përsëris pyetjen që ia bëra vetes, por tani më të shkurtuar:
kush është ky?
Pyetjen time e shkurton celulari i tij.
Jam një mik i vjetër i babait tënd, Dinit, thotë.
Jemi takuar, në qoftë se nuk gabohem, tre a katër herë,
thotë, dhe të tri a katër herët jemi takuar Ditën e Flamurit,
thotë.
Por, në festa, në të cilat marrin pjesë shumë njerëz dhe
dëgjohet muzikë shumë e zhurmshme, nuk mund ta mbajmë
mend zërin e tjetrit mirë, thotë.
Ndoshta nuk po ma njeh zërin, thotë.
Unë ta njoha ty, thotë. E kuptueshme. Kur isha i vogël, të
gjithë në shtëpi flisnin të vogël, mezidëgjueshëm dhe kështu
jam mësuar të mbaj mend zërat e njerëzve, thotë.
Për mua më shumë do të kesh mësuar prej gojëve të të
tjerëve, thotë, sesa prej gojës sime.
Në qoftë se nuk po ma njeh zërin, se, përpos festave,
edhe celularët ia ndryshojnë zërin njeriut, po të tregoj kush
jam, thotë.
Jam Gjinush Saraçi, Nushi, thotë. Ashtu më thërrasin të
gjithë ata që më njohin.
A po të kujtohem a jo? më pyet. Nuk më vjen keq në
qoftë se nuk të kujtohem, thotë.
Kam dëgjuar për interesimet tua të veçanta dhe jam i
vetëdijshëm se sa shumë e ke kujtesën e mbushur me to – me
ato interesime të veçanta.
Tani, kur po flas me ty, gjendem në kabinetin tim, jo në
shtëpinë, po në kabinetin tim, në Rrugën numër 51, ndërtesa
numër 23, kati 37, thotë. Pra: 51; 23; 37. Numri i përgjithshëm
111, thotë.
Nuk është larg, por është lart, thotë.
Ti je i ri, i shëndoshë, kurse lifti këtu është i shpejtë si
rrufeja, thotë.
Prej këtij kabineti shihet krejt Nju–Jorku, thotë, si në pëllëmbë
të dorës.
Njerëzit duken pak më të vegjël se ç’janë në të vërtetë,
thotë, por nuk është keq nganjëherë që t’i shohim njerëzit më
të vegjël se ç’janë në të vërtetë. Ashtu, më në fund, i shohim
tamam sa janë.
Mund të jetë, thotë, se prej lartësisë caktohet masa e vërtetë
e shumicës së njerëzve. Ndoshta e njeriut në përgjithësi,
thotë.
Mund të takohemi këtu në qoftë se dëshiron, thotë, por
mund të takohemi edhe diku tjetër, ku të dëshirosh ti, thotë.
Megjithëse jam dukshëm më i vjetër sesa ti, do t’i përmbahem
rendit amerikan, që, besoj se pajtohesh edhe ti, është
rendi më i mirë në botë: vendtakimin e zgjedh i ftuari e jo
ftuesi, thotë.
Kësaj radhe Miran Bushati e jo Gjinush Saraçi, Nushi,
thotë.
Pajtohesh, Zoti, Miran? më pyet.
Dhe, derisa Gjinush Saraçi, Nushi, e vazhdon bashkëbisedën
me veten dhe me mua, unë edhe më tej i heshtur,
bëj një bisedë të shkurtër me vetveten.
Gjinush Saraçi!
Gjinush Saraçi, Nushi.
I biri i Tarik Saraçit.
Gjinush Saraçin e kisha takuar tri herë dhe të tri herët e
kisha takuar në tri festa: më 27 nëntor 1993, në mbrëmje; më
27 nëntor 1995, në mbrëmje; dhe, prapë, më 27 nëntor 1997,
në mbrëmje; në mbrëmjet në të cilat festohej Dita e Flamurit.
E kujtoja me qejf, kryesisht për dy arsye për të cilat, më është
mbushur mendja, më së shpeshti kujtohen me qejf njerëzit që
njeh apo nuk njeh në Nju – Jork dhe, ndoshta, në të katër anët
e rruzullit tokësor: e para, e kujtoja me qejf sepse ishte njeri i
veshur mirë, mund të thuhet, madje, bukur për shijen e bashkëkombësve
të mi: në rroba prej stofi të zi, të shtrenjtë, me
këmishë të bardhë, që e kishte jakën pak më të gjerë se jakat e
të tjerëve, me kravatë të kuqe dhe me mindil të kuq në xhepin
në të cilin unë, ja, mbaj celularin Nokia. Dhe, e dyta, e kujtoja
me qejf sepse e rrihte zëri se ishte një njeri i pasur, njeri i pasur
që ishte pasuruar, thuhej, në mënyrë të ndershme – në qoftë
se në Nju-Jork gjendet ndonjë pasanik i pasuruar në mënyrë
të ndershme, në Nju Jork dhe në botë, në këtë botë në të cilën
leverdia përcakton mendimet dhe sjelljet e njerëzve, famën
dhe dështimet, fatin dhe fatkeqësinë e tyre.
Gjinush Saraçi, Nushi, ishte një njeri i pasur për kuptimin
e shqiptarëve të Nju – Jorkut, ndoshta të shqiptarëve të
krejt Amerikës, përpos të atyre të Bostonit të cilët, si të ardhur
shumë më herët në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, e kishin
përvetësuar masën vendëse e kjo vendëse do të thotë britanike
për pasurinë dhe varfërinë. Pasuria e tij, e cila, si flitej prej
shqiptarëve që njihja, i kishte kaluar 333 milionë dollarë, më
shumë se gjysma si pasuri e patundshme, kurse pjesa tjetër
dollarë të mbajtur në banka, në emrat e të bijve dhe të bijave,
ishte bërë arsyeja që emrit të vet t’ia shtonte shkurtesën e tingullkëndshme,
Nushi , ashtu siç bëjnë, kur e kur, pasanikët
amerikanë me prejardhje angleze, skotlandeze, irlandeze, italiane
e sidomos, turke.
Si kisha dëgjuar prej babait tim, Dinit, Gjinush Saraçi,
Nushi, kishte ardhur në Amerikë, papritur e kjo domethënë
as me valën e parë, as me valën e dytë të emigrantëve shqiptarë
pas Luftës së Dytë Botërore: kishte ardhur në Amerikë
kur nuk mund të vinte askush prej Shqipërisë. Do ta pyes se
pikërisht në cilin vit kishte ardhur në Amerikë dhe pikërisht
si kishte arritur të vinte.
Atëherë, kur kishte ardhur në Amerikë, ai ende quhej
vetëm Gjinush Saraçi, i vogël, i biri i Tarik Saraçit, të madh. I
pashëm, me flokët e përdredhur si flokë arabi, që posaçërisht
u pëlqejnë grave, i zgjuar, i shkathët, me shkollë të mesme të
kryer atje prej nga kishte ardhur – në një qytet me tradita kulturore,
njohës i disa gjuhëve - i anglishtes, i italishtes, i spanjishtes
dhe i frëngjishtes, natyrisht përpos shqipes, ai kishte
përparuar shpejt në punën së cilës iu kishte kushtuar: në punën
e ndërtuesit, në fillim të pullazxhiut në Nju-Jork.
I madhi Zot kishte dashur, do ta përsërisë ai përditë këtë
fjali, që të më shkojnë punët mbarë, ashtu siç nuk kisha shpresuar
se do të mund të më shkonin, edhe pse ky vend në të cilën
me vullnetin e të madhit Zot kisha mbërritur, quhej Amerikë.
Amerika e Madhe.
Amerika e Bekuar.
Kishte ardhur brekëshqyer, kurse tani, gati dyzet vjet më
vonë, nuk ua dinte numrin brekëve, këmishëve, kravatave,
rrobave, çorapëve, këpucëve, fanellave, jelekëve, qostekëve,
orëve, që mbushnin dollapët prej drurit të mahagonit në
dhomën e tij të fjetjes, tetë me gjashtë metra të madhe, kishte
qejf të thoshte.
Çka do Gjinush Saraçi, Nushi, me mua?
Çka dëshiron të dëgjojë prej meje?
Çfarë kërkesa a kërkesash mund të ketë?
Mos dëshiron të më propozojë të bëhem farë nëpunësi
në firmën e tij ndërtimore? e pyes si me shaka Unin tim.
Mos dëshiron të shkruajë gjë për të dhe firmën e tij?
Shqiptarët e Amerikës, tekembramja si shumë të tjerë,
kur dëshirojnë ta rrisin famën e vet, paguajnë poetë që të shkruajnë
vargje për ta dhe për këngëtarë që ato vargje t’i këndojnë.
Mund të jetë që tani, kur sheh se është pasuruar dhe
njerëzit i çohen në këmbë kudo hyn, i është mbushur mendja
se ka ardhur koha ta qesin në këngë. Mund të jetë se ka ndonjë
kërkesë të cilën nuk mund ta parashoh kurrsesi, i përgjigjet
Unit tim Maska ime!
Nuk jam parashikues i mirë. Në Fakultetin që kam kryer
nuk mësohej teoria e probabilitetit.
Në qoftë se keni kohë dhe dëshirë të bëni një rrugë
deri këtu ju propozoj të takohemi në Muzeun e Historisë së
Natyrës, i them më në fund.
Mund të bisedojmë në restorantin e tij, që është mjaft i
qetë, i them, dhe mandej mund të shikojmë skeletet e shtazëve
parahistorike, midis të cilave edhe skeletin e brontozaurit më
të madh, të zbuluar tani së voni në Jutah, i them. Skeletet e
krijesave parahistorike, i them, na nxisin të mendojmë më qetë
e më thellë edhe për krijesat e kohës sonë, i them.
Po si jo. Me qejf, përgjigjet.
Nuk mendoj sa do të vonohet.
Do të më gjejë duke i shikuar këto skelete.
Nuk kam nevojë ta pres para dyerve të Muzeut.
Më gjen ai vetë në Muze.
Të gjithë, në fund, bëhemi për muze: për muze mbitokësorë
e për muze nëntokësorë.
Të paktit e mendojnë fundin në muzetë e tillë!
Po ta mendonin do të silleshin pak më ndryshe.
Gjinush Saraçi, Nushi, vjen më shpejt seç e pritja.
Pse të mos vinte më shpejt?
Në Nju-Jork të gjithë nxitojnë pavarësisht se në ç’drejtim
janë nisur dhe çka i pret në vendmbërritje.
Gjinush Saraçi, Nushi, do të jetë mësuar të nxitojë, ia
thotë jetëshkrimi.
Pasuria nuk krijohet ngadalë, duke numëruar hapat.
As karriera politike.
Ngadalë krijohen vetëm veprat artistike, shkencore dhe
filozofike.
Lexime, rilexime, vepra të ndryshme, përsiatje, shënime,
anëshkrime, poshtëshkrime, shkrime, shkrime, shkrime,
shkrime me laps, me makinë, me kompjuter, në dreq të
mallkuar kompjuteri, ai të urdhëron ty e jo ti atë, ndrysho,
shkurto, plotëso, ditë e natë, ndryshori i parë, ndryshori i
dytë, ndryshori i tretë, i lumtur kurrë!
Edhe revolucionet piqen ngadalë: në shpirtrat e njerëzve
dhe në mendjen e shoqërisë.
Për revolucionet nuk mendojnë pasanikët.
As politikanët.
Po të mendonin nuk do të bënin gjithë çka bëjnë.
Nuk mendojnë për të derisa të mos i shkelë tërbimi i tij.
Rroftë revolucioni. Kush e thotë?
Poshtë revolucioni. Kush e thotë?
Zëri i rrëfimtarit, kush e thotë, nuk mund të njëjtësohet
me zërin e personazheve. Është në zërat e të gjithëve dhe nuk
është në zërin e asnjërit.
Romani polifonik.
Jemi ulur në restorantin Brontozauri.
Kurrë nuk kisha dëgjuar emër të tillë restoranti.
As emër të tillë shtaze të dikurshme.
Kisha dëgjuar për dinozaurët, por jo për brontozaurët?
Në të katër anët e tij, të restorantit, brontozaurë të hollë e
të trashë, të shkurtër e të gjatë.
Të bërë me ngjyra të ndryshme, por kryesisht me ngjyrë
të përhimët, të kafenjtë dhe të kuqërremtë.
Megjithëse janë zhdukur para 65 miliona vjetësh, eshtrat
dhe emrat e tyre mund të përdoren për shumëçka: për
shkencë, për mashtrime shkencore, për tregti. Në shkencë e
shtojnë numrin e pikëpyetjeve dhe të mashtrimeve shkencore,
kurse në tregti numrin e mashtruesve ekonomikë, të cilët për
eshtra të brontozaurëve shesin eshtra të elefantëve të vrarë në
Nigeri, në Somali, në Ganë e në Botsuanë!
Brontozaurët!
Gëzohem që takohemi, thotë, natyrisht, mbasi ulemi
njëri karshi tjetrit.
Qenke bërë djalë i pashëm, thotë.
I pashëm e i shëndoshë, thotë.
Hijeshia pa shëndet kalon shpejt, thotë mendueshëm,
megjithëse shëndeti i tepërt e mbulon hijeshinë, thotë dëshpërueshëm.
Pret si do t’i përgjigjem. Pret duke më shikuar në sy.
Edhe unë gëzohem që të shoh dhe që të shoh mirë, i
them, natyrisht për të treguar përzemërsinë e nevojshme në
takimet me njerëzit me të cilët takohemi për herë të parë ose
shihemi shumë, shumë rrallë, si unë me të.
Jo, jo vetëm babanë, Dinin, po edhe gjyshin, Daljanin, ta
kam njohur, thotë.
Kush nuk e njihte Dajlan Bushatin? thotë.
Kush nuk e kishte takuar për të gjallë, do të ketë dëgjuar
për të sa ishte gjallë dhe mbasi ka vdekur, thotë.
Ishte i jashtëzakonshëm me mend, me punë e me emër.
Isha në varrimin e tij, thotë.
Shyqyr Zotit, tani i kemi varret tona në Nju-Jork, thotë,
dhe nuk kemi nevojë më t’i çojmë meitët me aeroplan në
vendlindje. E marr me mend sa është punë e padëshiruar, e
lidhur me një varg pengesash, çuarja e meitit me aeroplan. Jo
pse kushton shtrenjtë, por pse dalin edhe një varg të papriturash.
Të papriturat u ngjajnë jo vetëm të gjallëve po edhe të
vdekurve, thotë. E, tani, udhëtimet me aeroplan janë shumë
më të pasigurta se përpara. Bombë në aeroplan! Njeriu i
vdekur vdes për së dyti! Ku ke dëgjuar kështu! thotë.
Në kohën e komunizmit ne nuk mund t’i çonim meitët
në Shqipëri! E vetmja e mirë që Enveri i bënte emigracionit!
Ishin shumë njerëz në varrimin e tij, thotë.
Si të mos ishin, thotë.
Ai ishte shpirti i emigracionit tonë në Amerikë, thotë.
Prej të gjithëve do ta dëgjosh këtë fjali, thotë: shpirti i
emigracionit.
Si të mos ishte? thotë.
Kur të gjithë e humbnin shpresën se një ditë do ta shihnin
atdheun e çliruar prej kuçedrës komuniste, ai shpresën ua
kthente me mençurinë e tij, thotë.
Në çdo vend e në çdo ditë, ku ishin më shumë se tre
vetë, ai e përsëriste të njëjtin mendim, që do të bëhet besimi i
të gjithëve: asgjë nuk është e humbur përgjithmonë në qoftë se
nuk e ke humbur besimin. Çdo gjë ndryshon.
Doli se ishte si thoshte ai, thotë.
Ishte profet, thotë. E parashikoi rënien e komunizmit kur
të tjerë e kishin humbur shpresën se një ditë do të binte, thotë.
Komunizmi ra, thotë, si gardhi i kalbur.
Ra, u rrënua, u përmbys, u shkatërrua, thuaje si të duash,
kryesore nuk është më në Atdheun tonë, nuk është më në Evropë,
thotë.
U përmbys vetvetiu, prej peshës së vet, prej të këqijave
të veta, pse nuk mund të mbahej më as me dhunë apo e përmbysi
Amerika me mençurinë e saj dhe me miliardat e saj? Nuk
është e rëndësishme, thotë. E rëndësishme është se komunizmi
nuk është më, thotë.
Ka shkuar në plehun e historisë, thotë.
Por, ai, gjyshi yt, thotë, nuk e priti përmbysjen e tij.
Më vjen keq, shumë keq, pse nuk e priti përmbysjen e
komunizmit, thotë.
Nuk priti ta shihte edhe një herë atdheun, thotë.
Më vjen shumë keq, thotë.
Por, do ta shohësh ti edhe për të, thotë!
E dëgjoja në fillim me vëmendje të përqendruar e, pastaj,
gjithnjë e më i shqepur këngën e Gjinush Saraçit, Nushit, për
përmbysjen e komunizmit dhe shpresën profetike të gjyshit
tim për atë përmbysje. Por, fjalia e fundit e tij – se unë do ta
shoh atdheun edhe për të, disi m’i përzien telat në kokë. Ku
do të dalë Gjinush Saraçi, Nushi? Ku e ka në mend të më çojë?
Në Bjeshkët e Nemuna apo në Kolorado? Në Muze, qe, apo në
Patagoni?
Le të më çojë ku të dojë! Me fjalë!
I kam shumë në qejf, thotë, kallëzimet për profetët dhe
për çudibërësit. Për Jezu Krishtin. Për Simon Çudibërësin. Për
Muhametin e Madhërishëm. Për Hasreti Musanë. Për Nostradamusin.
Për Nënën Terezë, thotë.
Thotë dhe pushon duke më shikuar çka do t’i them.
Dhe, i them, pa e lënë të presë shumë gjatë, edhe pse
mendoj se është mirë ta lodh me pritje.
A i ke shumë në qejf, zotëri Gjinush, edhe profetizimet e
Platonit? e pyes.
Të Kampanellës?
Të Sen Simonit?
Të Marksit?
Të Leninit?
Të Trockit?
Të Stalinit?
Të Maos?
Të Enverit?
E të astrologut të Hitlerit? I them duke qeshur, tani,
zëshëm.
Jo, përgjigjet turr, profetizimet e tyre, me përjashtim,
të Krishtit, e të Muhametit, nuk mund t’i dëgjoj. Janë të djallëzishme.
Janë profetizime për Xhehenemin në tokë.
Pajtohem me ty, por a ke menduar ndonjëherë se profetizimet
e Jezu Krishtit dhe të Hazreti Muhametit janë profetizime
për parajsën pas vdekjes? them.
Marrim pushim edhe Gjinush Saraçi, Nushi, edhe unë,
Miran Bushati.
Pres të dëgjoj cila do të jetë rrëfenja e dytë, që do ta fus
në ndonjërin prej romaneve të ardhshme.
Gjinush Saraçi, Nushi, nuk më lë të pres shumë.
Nuk do të ishte pasuruar aq shpejt siç është pasuruar
sikur të mos kishte ditur të çmojë saktë se kur është boll, kur
bashkëbiseduesit fillon t’i shteret durimi.
Shyqyr Zotit, je i ri, thotë, tani, duke hyrë në temën e
romanit për të cilën kishte kërkuar të takohej me mua, je i ri,
shumë më i ri se unë dhe, besoj, thotë, me ndjenjë të dukshme
pikëlluese në fytyrë, nuk ke dëgjuar çka do të duhej të kishe
dëgjuar për babanë tim, Tarik Saraçin.
Dhe, nuk është e çuditshme pse nuk ke dëgjuar. Të rinjtë
gjithnjë e më pak duan të mësojnë për të vdekurit, pavarësisht
sa mund të kenë qenë të lavdishëm, thotë.
Rrezet e diellit, që depërtojnë nëpër dritaren e madhe të
lindjes, e ndriçojnë tryezën tonë. Dhe, celularin tim Nokia, që
e kisha nxjerrë prej xhepit: të mos më çrregullonte refkëtimën
e zemrës! Dhe, fytyrën e gjerë, të yndyrshme, të rruar mirë, të
Gjinush Saraçit, Nushit. Ngrohtësinë e tyre, të rrezeve, e ndiej
në dorën e djathtë, që po pushonte mbi tryezë.
Kam dëgjuar, si nuk kam dëgjuar, zoti Nush, për babanë
tënd, por kjo nuk do të thotë se di gjithë çka do të duhej të dija
për të. Babai im e përmendte shpesh, e përmend edhe tani,
sidomos, në prag të Ditës së Flamurit. Përpara, sa herë e përmendte,
thoshte: po të ishte gjallë, babai i Gjinushit, Tarik Saraçi,
do të kishte çka të na tregonte. Por, fatkeqësisht, nuk ka
arritur t’i tregojë as të birit të vet, as, natyrisht, neve të tjerëve.
Babai im nuk jeton qe më tepër se dyzet vjet, thotë.
Jemi pajtuar, thotë, pse nuk jeton qe aq kohë, por nuk
jemi pajtuar pse nuk dimë çka do të duhej të dinim për jetën
e tij, thotë, dhe, sidomos, nuk mund të pajtohemi pse as sot e
gjithë ditën nuk e dimë varrin e tij, thotë.
Ai që nuk i dihet varri, thotë, ai është dy herë i vdekur,
thotë.
Mos u çudit, zotëri Miran, pse po të them kështu, thotë.
Babai im, dihet, kishte një jetë të jashtëzakonshme, thotë,
e kur them të jashtëzakonshme, dua të them: të dhembshme,
shumë të dhembshme.
Tragjike, thotë, do të thoshte shkrimtari Arben Begeja. E
njeh besoj, thotë.
Jeta e babait tim, Tarik Saraçit, thotë, është jetë si e porositur
për një shkrimtar, për një shkrimtar, i cili duke ndriçuar
jetën e të vdekurve të lavdishëm do të ndriçonte krimet e të
gjallëve...të gjallëve...të gjallëve, thotë duke më shikuar pyetshëm
dhe duke m’u afruar aq shumë saqë m’u duk se kokën e
tij të kërleshur do ta përplaste në ballin tim.
Pret e pret e pret se çka do t’i them dhe, meqenëse nuk i
them gjë, e vazhdon mendimin:
...të gjallëve të mallkuar, të cilët të mallkuar ishin për
të gjallë dhe të mallkuar do të jenë përgjithmonë edhe për së
vdekuri.
Kam shumë ndjenja për viktimat e pushteteve të dhunshme,
i them me shpresë se po i thosha çka dëshironte të
dëgjonte në atë çast, por i kisha thënë çka më së pakti kishte
dëshiruar të dëgjonte.
Jo. Jo. Babai im, Tarik Saraçi, nuk ishte viktimë. Babai
im, Tarik Saraçi ishte dëshmor i rënë në luftën politike, ide-
ologjike dhe jo vetëm politike dhe ideologjike, kundër dhunës
së pamatshme, që do të ushtrojë mbi popullin e tij regjimi
gjakatar komunist i Enver Hoxhës. Dhe, i Mehmet Shehut.
Dhe, i shërbëtorëve të tyre, që do ta madhërojnë me libra të
shumtë atë regjim, thotë, dhe vazhdon duke e rritur zërin;
shumë prej këtyre shërbëtorëve prapë e kanë marrë pushtetin,
por tani duke pështyrë në ata të cilëve dje ua kanë puthur duart
dhe këmbët.
Gjinush Saraçi, Nushi, i jep vetes pushim, të shkurtër.
E shikoj kujdesshëm, por duke u përpjekur që t’i jap të
kuptojë se po e shikoj mirëkuptueshëm.
I është bërë all fytyra.
I janë skuqur sytë.
I janë harlisur dejtë e qafës.
Më duket se e dëgjoj refkëtimën e tronditur të zemrës së
tij.
Mendoj: as gati dyzet vjet prej se ka ardhur në Amerikë
nuk është liruar prej pezmit të të përndjekurve në atdhe.
Mendoj: vetëm ai vetë dhe i madhi Zot e dinë se çka
ka hequr babai i tij, çka ka hequr nëna e tij, çka kanë hequr
vëllezërit dhe motrat e tij – në qoftë se ka vëllezër dhe motra.
Çka ka hequr edhe vetë derisa ka ardhur në Amerikë. Por, as
jeta e babait tim nuk ishte e shtruar me lule.
Mendoj: nuk jetoj i pezmatuar si ky. As unë, as babai im.
Mendimet m’i këput Gjinush Saraçi, Nushi.
Viktima quhen ata që e pësojnë duke mos kundërshtuar,
kurse babai im do ta pësojë sepse, sepse nuk pajtohej, sepse
fliste e vepronte kundër regjimit.
Sa kam lexuar, e kam lexuar shumë libra për terrorin e
Stalinit në Bashkimin Sovjetik, në komunizëm e kanë pësuar,
kur e kur, edhe njerëz që me asnjë veprim, me asnjë sjellje,
me asnjë fjalë, nuk e kanë kundërshtuar regjimin. E kanë pësuar
sepse ishin gjallë! E besoj, siç thua, se babai yt nuk ishte i
këtillë. Por, fatkeqësisht unë di pak për të. Do të përpiqem të
mësoj më shumë, i them.
Jam shumë i interesuar që të zbardhet jeta e babait tim,
Tarik Saraçit, thotë duke përdorur foljen zbardhet, që aq shpesh
e dëgjoja në televizionet e Tiranës, që tani po shikohen edhe
në Nju-Jork, dhe nuk e di arsyen përse nuk më pëlqente! Të
zbardhet! E zeza të zbardhet! Kush nuk po boton kujtime sot?
Kush nuk po boton libra për familjen e vet, për baba, gjysh e
stërgjysh? Sa qyqarin po e bëjnë trim e sa tradhtarin atdhetar!
Të ka rënë në dorë ndonjëri prej këtyre librave? më pyet
duke e stolisur pyetjen me një buzëqeshje përçmuese.
Jo, i them, nuk e kam lexuar asnjë libër të tillë, por kam
dëgjuar për to edhe prej të tjerësh e jo vetëm prej teje.
Babai im e meriton më shumë se askush tjetër, më shumë
se asnjë shqiptar tjetër jo vetëm këtu, në Amerikë, që të zbardhet
jeta e tij e mundimshme dhe e lavdishme. Qe sa kohë jam
duke menduar se kush e meriton t’i besohet shkrimi i një libri
për të dhe kush mund të jetë ai që do të dinte ta shkruante atë
libër, thotë ndërsa zëri po i dridhej.
Papritmas parasysh më del epitafi, që shkrimtari amerikan
Kurt Vonëgat do të shkruajë mbi varrin e njërit nga personazhet
e romanit të tij të njohur Hokus pokus:
Derisa të ekzistojë klasa e ulët
do të jem pjesë e saj.
Derisa të ekzistojë shtresa e kriminelëve
edhe unë do t’i takoj.
Derisa edhe një njeri të jetë në burg,
unë nuk do të jem i lirë.
Jam i vetëdijshëm se kësi epitafi nuk do të dija të
shkruaja unë.
Dhe, jam i vetëdijshëm se ky epitaf nuk do t’i përgjigjej
varrit të babait të Gjinush Saraçit. Po ta dëgjonte i biri, menjëherë
do të më thoshte, i hidhëruar: babai im meriton epitaf
më të mirë.
Okej!
...Kush e meriton që t’i besohet shkrimi i librit për të dhe
kush mund të jetë ai që do të dinte ta shkruante atë libër, e
përsërit fjalinë para se në imagjinatën time të vizatohej epitafi
në varrin e Juxhin Viktor Ebsit.
Tani e kuptoj se ku do të dalë Gjinush Saraçi, Nushi.
Dhe, ai nuk më lë të pres shumë që të dalë ku e ka qëllimin.
Mbasi i kam lexuar dy romanet tua, e vazhdon fjalën ai,
romanin Vdekja para lindjes dhe Aktori që vrau kryetarin dhe mbasi
kam biseduar me botuesin dhe shkrimtarin Arben Begeja, besoj
se e njeh, më është mbushur mendja se ti, Miran Bushati, je ai që
e meriton të të besohet shkrimi i librit për babanë tim, Tarik Saraçin.
Dhe, e meriton sepse di ta shkruash atë libër. Më kanë pëlqyer
shumë ato dy romane, sidomos, i dyti Aktori që vrau kryetarin.
E falënderoj pse ka lexuar dy romanet e mi.
Kam lexuar, po, kam lexuar, siç thashë, edhe librat, qoftë
romanet, qoftë jetëshkrimet, qoftë kujtimet, që janë botuar
viteve të fundit për disa prej bashkatdhetarëve tanë, disa prej
të cilëve nuk jetojnë më e disa janë ende gjallë. E them: nuk më
pëlqejnë. Ata që i kanë shkruar janë mbështetur në kujtimet
dhe në shpjegimet e bashkëkohësve të tyre, po jo edhe në të
dhëna të dorës së parë, siç i quajnë historianët dhe shkrimtarët
e romaneve historike, të dhënat që gjenden vetëm në
arkiva dhe në biblioteka. Shkurt e shqip e thënë: shumica e
këtyre librave nuk janë libra që zbardhin të vërtetën për ata të
cilëve iu kushtohen. Jo. Ato janë libra të mbështetura në kallëzime
miqsh, kushërinjsh, familjarësh. E besoj se nuk mund
të mohohen, të zhvleftësohen plotësisht kallëzimet e tilla, por
e besoj se librat jetëshkrimorë duhet të mbështeten, para së
gjithash, në të dhëna të dorës së parë. Apo jo?
Natyrisht, i përgjigjem.
Vetëm veprat jetëshkrimore, që mbështeten në të dhëna
të tilla, në të dhëna të dorës së parë, mund ta bëjnë të denjë
për nderim, madje, për adhurim njeriun të cilit i kushtohen. E
babai im, siç e theksova në fillim, është njeri i denjë për nderim,
është njeri me jetë të lavdishme. Do të bindesh, thotë.
I them: më gëzon me këtë propozim. Më gëzon besimi
që ke në mundësitë e mia për të shkruar veprën që e dëshiron
për babanë tënd, Tarik Saraçin. Por, a keni menduar se dikush
më i vjetër se unë, dikush që i takon brezit tënd, dikush që i ka
përjetuar përndjekjet dhe, ndoshta, burgjet, në komunizëm,
mund ta bëjë atë punë më mirë se unë, madje, më mirë se çdo
i ri që i takon brezit tim? e pyes duke i shqiptuar fjalët më
ngadalë dhe më zëshëm se ç’i shqiptoj zakonisht!
Jo, jo, përgjigjet shpejt Gjinush Saraçi, Nushi. Megjithëse
jam rritur me ta, mjerisht, nuk kam besim në ta. E di çka mendojnë.
E di si mendojnë. Dhe, e di sa mund të bëjnë. E di se
mendojnë në mënyrë të vjetër, shumë të vjetruar, si bajraktarët
e dikurshëm. E di se nuk janë liruar dhe nuk mund të lirohen
prej frazeologjisë së ashtuquajtur folklorike dhe fisnore. E di
se nuk mund të shqiptojnë mendim pa e zatetur me barut, e
kryen mendimin për herë të parë duke ma dhuruar një qeshje
të zëshme, i bindur se më kishte befasuar shumë me ato që
kishte thënë.
Dhe, më kishte befasuar shumë, pa masë, papritur!
Njeriu që e perceptoja si fosil për herë të parë po tregohej
bashkëkohor. Por, megjithatë, nuk isha i sigurt se duhej
të besoja se, vërtet, mendonte ashtu siç po shprehej. Shumëfytyrësia
e jo vetëm dyfytyrësia, kisha lexuar në një vepër,
mund të jetë në një vepër të Edit Durhamit, e mund të jetë të
ndonjë udhëpërshkruesi tjetër që në shekullin nëntëmbëdhjetë
i kishte rënë kryq e tërthuer Ballkanit, është veçori e popujve
ballkanikë. Ata, të gjithë, gënjejnë dhe vjedhin pa brejtje të
ndërgjegjes. Dhe, këtë veçori të paraardhësve po e dëshmojnë
sot edhe pasardhësit e tyre, po e dëshmojnë në rendin që, si
shihet në televizione, pa pushuar e quajnë rend demokratik.
Në të vërtetë, demokracia u ka krijuar kushte që të lirohen
prej të gjithë frerëve, që njeriut ia vënë morali e kultura, dhe të
tregojnë veset dhe ligësitë e trashëguara.
Nuk jam shumë i sigurt se ne të rinjtë i kuptojmë mirë e
drejtë njerëzit e asaj kohe. Dhe, nuk jam i sigurt se i kuptojmë
drejtë as ato që janë bërë në komunizëm. Gjithmonë dëshmitarët
dinë më shumë sesa trashëgimtarët, i them.
Buzëqeshja e tij është shtangur. Më shikon i befasuar.
Çka po them?
Buzëqeshja e tij ma sjell në mend thënien e Norbert Vinerit:
organizmi i njeriut, dhe jo vetëm i njeriut, mund të shikohet
si mesazh.
A ka dikush që nuk i kupton drejt ato që janë bërë në komunizëm?
më përgjigjet më i qetë se ç’i tregon fytyra. Vetëm
ju të rinjtë mund t’i thoni e t’i shkruani të vërtetat për atë kohë
dhe për ata njerëz. Jeni të liruar prej ndjenjave, mosdurimeve,
urrejtjeve dhe paragjykimeve të njerëzve të asaj kohe, thotë.
Kjo nuk mjafton për t’u bërë studiues dhe vlerësues i një
kohe dhe i njerëzve të asaj kohe. Duhet më shumë, i përgjigjem.
I keni të gjitha ato që duhen për studime dhe vlerësime
të tilla.
Mund të shkoni kur të doni dhe ku të doni pa u frikësuar
prej së kaluarës a prej së tashmes suaj. Jo të gjithë pjesëtarët
e brezit tim mund të shkojmë pa shqetësim, pa drojë atje ku
kemi lindur. Dikush frikësohet prej asaj që ka bërë babai,
gjyshi a babagjyshi i tij; dikush frikësohet prej asaj që ka bërë
vetë; dikush frikësohet prej asaj që ka bërë xhaxhai a daja; dikush
mund të frikësohet prej njëmendësisë e dikush prej të
imagjinuarës, thotë.
Të gjitha këto janë të rëndësishme, i them, por as këto
nuk janë e gjitha që i duhet studiuesit të atyre njerëzve dhe të
asaj kohe.
Juve, të rinjve, vetëm juve të rinjve, gjithkund në atdheun
e të parëve ju presin me qejf, jua çelin dyert dhe dritaret
– në shtëpi, në arkiva dhe në biblioteka. Dëgjoj se shumicës
së pjesëtarëve të brezit tim – jo. Nuk thuhet kot: komunizmi
është shpërbërë, por mentaliteti i tij do të zgjasë aq sa ka zgjatur
komunizmi.
Zotëri Nush! Do të mendoj për propozimin për të shkruar
vepër për jetën e babait tuaj, Tarik Saraçit. Por, dua t’ju pyes: kërkoni
që të shkruhet vepër shkencore, vepër që historianët e quajnë
monografi shkencore apo roman, që i thonë roman historik?
Vetë fakti që kam zgjedhur Miran Bushatin për të hulumtuar,
domethënë për të zbardhur jetën e babait tim, Tarik
Saraçit, domethënë se kam zgjedhur edhe çfarë vepre dëshiroj
të shkruhet. Dëshiroj që për babanë tim të shkruhet roman historik.
E di se do të më pyesësh: pse bash roman historik? Pse
jo monografi shkencore? Përgjigjja ime është kjo: e para, sepse
Miran Bushati shkruan letërsi, romane, kurse romani Aktori
që vrau kryetarin dëshmon se Miran Bushati është mjeshtër i
vërtetë i romanit historik dhe, e dyta, sepse romanet historike
lexohen shumë më tepër, shumë më me qejf prej shumë
më tepër njerëzve sesa të ashtuquajturat monografi shkencore.
Kam lexuar një varg veprash të autorëve tanë, shqiptarë,
dhe të autorëve të huaj për Skënderbeun. Por, shumë më me
qejf, shumë më me kënaqësi, se të gjitha ato vepra shkencore,
ndonjëra edhe pseudoshkencore, të Marin Barletit, Fan Nolit,
Kristo Frashërit, e të tjerëve e kam lexuar romanin historik
të Sabri Godos, Skënderbeu. Nuk po e them unë, e kanë thënë
para meje të tjerë, shumë të tjerë, studiues dhe lexues të zakonshëm,
se një kohë dhe njerëzit e asaj kohe më mirë, më
drejt, më thellësisht i kuptojmë duke lexuar veprat letrare për
ata njerëz dhe për atë kohë sesa duke lexuar studimet shkencore
për ata njerëz dhe për atë kohë. Me kërkime shkencore,
me studime shkencore, kurrë nuk mund të mbulohen të gjitha
vitet, sidomos jo të gjithë muajt, të gjitha javët dhe të gjitha
ditët e një kohe. Me romane historike kjo bëhet pa vështirësi.
Vitet, muajt, javët dhe ditët, për të cilat mungojnë të dhënat
e shkruara, arkivore, mbulohen me të dhëna, pohime, shpjegime,
vlerësime imagjinare.
Mirë e thënë. Madje, bukur e thënë. Imagjinata mbërrin
atje ku nuk mund të mbërrijë arsyeja, i them. Por, një është
shkenca e tjetër është letërsia. Shkenca e hulumton të vërtetën,
dhe e krijon të vërtetën, kurse letërsia e krijon të bukurën. Për
të paraqitur të vërtetën shkenca e hulumton, e shpjegon njëmendësinë,
kurse për të krijuar të bukurën letërsia e trajton
lirshëm, e zbukuron apo e shëmton, në rastet më të shpeshta,
edhe e zbukuron edhe e shëmton, njëmendësinë. Besoj të jeni
dakord me shpjegimet e këtilla të shkencës e të letërsisë që
japin studiuesit e tyre? e pyes.
Kjo nuk do të thotë, megjithatë, se letërsia e tradhton të
vërtetën, thotë Gjinush Saraçi, Nushi.
Jo, natyrisht, jo, i përgjigjem. Letërsia e jep një të vërtetë
më të thellë, më të largët, një të vërtetë që mund të shihet
vetëm me syrin e imagjinatës, por kësaj së vërtete, zakonisht,
nuk i besojnë lexuesit apo, më saktë e thënë, nuk i besojnë
shumica e lexuesve të shkolluar.
E mua, mua, nxiton Gjinush Saraçi të më përgjigjet,
pikërisht kjo e vërtetë, e vërtetë më e thellë, më e largët, e
vërteta që mund të shihet vetëm me syrin e imagjinatës, më
duhet. Vetëm ajo mund të jetë e vërteta e saktë, e vërtetë për
babanë tim. Arkivat e komunizmit, siç po shkruhet tani edhe
në shtypin e atdheut tonë, edhe në shtypin e vendeve të tjera
ish-komuniste, edhe në shtypin amerikan, këtu, në Nju-Jork
dhe në Uashington, mund të jenë përplot me të dhëna, me
dokumente, domethënë me të dhëna të pavërteta, të sajuara:
të sajuara për të arsyetuar këtë apo atë agjent të sigurimit, këtë
apo atë anëtar të byrosë politike, këtë apo atë sekretar të organizatës
themelore të partisë, këtë apo atë bashkëpunëtor të
Sigurimit a të UDB-ës. Këtë apo atë masë, këtë apo atë ligj,
këtë apo atë urdhëresë. Për këto arsye mund të thuhet se të
vërtetën për të përndjekurit mund ta zbardhin, e dua shumë
këtë fjalë – ta zbardhin, jo ata që lexojnë besnikërisht këtë dhe
atë dokument, por ata që lexojnë drejt, saktë lidhjet midis dokumenteve,
të dhënave të ndryshme, sidomos lidhjet midis
dukurive të ndryshme të njëmendësisë e kjo me fjalë të tjera
do të thotë funksionimin e rendit, më fal për shprehjen rend se
desha të them, të mosrendit të dhunës komuniste.
Për të shkruar një roman historik, të mbështetur në të
dhëna të ashtuquajtura të dorës së parë, ashtu, më në fund,
në çka duhet të mbështeten jo vetëm monografitë shkencore,
por edhe romanet historike, një roman të tillë për babanë tënd,
Tarik Saraçin, do të jetë e nevojshme të shkohet jo vetëm në
atdheun tonë, në atdheun e të parëve tonë, në Shqipëri, por
edhe në Kosovë, ndoshta edhe në Mal të Zi, ndoshta edhe në
Maqedoni, kurse në Beograd gjithsesi. Duhet të shkohet kudo
e ka çuar fati a fatkeqësia njeriun, të arratisurin prej Shqipërisë
komuniste, për të cilin do të shkruhet romani historik.
Papritmas Gjinush Saraçi, Nushi, u ngrit në këmbë, i
shëtiti sytë nëpër restorant, e lexoi zëshëm një mendim të shkruar
në murin përballë,
Perëndia, më së shumti i ndihmon atij
që e ndihmon vetveten dhe i ndihmon
të tjerët. Sepse, Vetja dhe të Tjerët
për Perëndinë janë një tërësi.
Dhe, mandej, po ashtu papritmas, u ul në karrigen e
tretë, e cila qëndronte e zbrazët midis nesh.
Babai im, Tarik Saraçi, si emigrant ishte vetëm në Kosovë,
thotë me një hidhërim të përmbajtur pse i kisha thënë se ku
krejt mund të gjenden të dhëna për babanë e tij.
Kjo nuk do të thotë se nuk ka qenë me dëshirë të vet
apo me kërkesë të pushtetit jugosllav edhe në vende të tjera
në ish-Jugosllavinë. Ata shkonin vetë ose çoheshin me detyra
politike kudo jetonin bashkëkombës të tyre. Kjo mësohet prej
kujtimeve të shumicës së emigrantëve që kanë mbërritur në
Amerikë prej vendeve ish-komuniste, i përgjigjem.
Po, mirë, thotë i pajtuar, aq sa kam të drejtë unë po aq
mund të kesh të drejtë edhe ti. Asnjë çast emigranti nuk e
kishte fatin e vet në duart e veta.
Ia dhurojmë njëri – tjetrit nga një buzëqeshje të ftohtë jo
pse me fjalë njëri – tjetrin po e dëshpëronim, po pse tema për
të cilën po bisedonim ishte dëshpëruese.
Dhe, pikërisht pse kjo temë ishte kështu dëshpëruese dhe
pikërisht pse në bisedën midis nesh po shfaqeshin mospajtime
dhe pikërisht pse buzëqeshjet që po ia dhuronim njëri-tjetrit
bëheshin të sajuara, gatishmëria ime për të pranuar të shkruaj
roman për Tarik Saraçin ishte rritur aq shumë saqë ishte bërë
vendim.
Mund të jem dakord për të shkruar romanin historik
mbi babanë tënd, Tarik Saraçin, i them i buzëqeshur tepër
miqësisht, në qoftë se do të pajtohesh se shkrimi i këtij romani
mund të zgjasë më tepër se ç’do të dëshiroje ti.
Më dhuron buzëqeshje tre gishtërinj të gjerë.
Asnjë vepër e madhe, thotë, nuk bëhet shpejt. Kur isha
nxënës në gjimnazin e Tiranës, në vitet pesëdhjetë të shekullit
të kaluar, profesori i letërsisë, quhej Mark Shiroka, na thoshte se
si Floberi, Tolstoji, Dikensi, Tomas Mani, Aleksandër Manxoni i
kanë shkruar nga shumë herë romanet e tyre të mëdha, Zonjën
Bovari, Luftën e paqen, David Koperfildin, Bregun Magjik, Të fejuarit.
Ka romane të mëdha që janë shkruar shpejt, i them.
Për shembull? më pyet.
Për shembull: romanin e lavdishëm Manastiri i Parmës
Stendali e ka shkruar për dyzet ditë. Kështu e thotë ai vetë dhe
kështu e thonë edhe historianët e letërsisë franceze – jetëshkruesit
e tij.
Do të dëshiroja të ishe si Stendali, thotë gëzueshëm.
Që të shkruaja shpejt romanin për Tarik Saraçin apo që
të bëhesha i lavdishëm si Stendali?
Edhe për njërën edhe për tjetrën, thotë dhe qesh zëshëm,
zëshëm dhe gjatë.
Ndoshta pret të të them, e vazhdon fjalën, se unë do të
heq shpenzimet për udhëtimin dhe qëndrimin tënd hulumtues
në Shqipëri, në Kosovë dhe ku ta quash tjetër, të arsyeshme;
për punën në romanin dhe, më në fund, për botimin
e romanit. Për të gjitha këto mund të bëjmë marrëveshje me
shkrim. Ka dashur Zoti që unë të jem i pasur, prandaj jam i
gatshëm të bëjmë marrëveshjen ashtu siç dëshiron ti. Për mua
dhe familjen time është e rëndësishme që të zbardhet jeta e
babait tim dhe mundësisht të mësojmë ku gjendet varri i tij.
Keni qenë në Shqipëri pas rënies së komunizmit? e pyes.
Jo, përgjigjet, as unë as gruaja ime, as fëmijët e mi. Natyrisht
as babai a nëna e gruas. Po ti! më pyet pas një pushimi të shkurtër.
As unë, i përgjigjem.
E në Kosovë, në Kosovë, a ke qenë pas luftës në Kosovë?
e pyes tani unë atë.
As pas luftës, as para luftës, përgjigjet dëshpërueshëm,
megjithëse kam shumë qejf të shkoj.
Shqipen e flet mirë, i them sa për të mos heshtur.
E kuptueshme, përgjigjet; në shtëpinë time edhe këtu, në
Nju-Jork, flitej shqipja deri tani vonë. Tani fëmijët na e kanë
bërë anglishten gjuhë kryesore. Mjerisht. Edhe ti po e folke
mirë shqipen, shton.
Jo, si ti, them. Mjerisht. Me të meta.
E ti a ke qenë në Kosovë? më pyet.
Jo, jo, i them, por tani do të shkoj.
Do të shkosh, po, për të zbardhur jetën e babait tim, Tarik
Saraçit, por edhe për të njohur Kosovën. Apo jo?
Nuk dëshiroj ta kryejmë këtë bisedë, i them, pa të pyetur:
kur je arratisur prej Shqipërisë? Dhe, si?
Lëshon një ofshe të zgjatur. Mandej thotë:
Jam arratisur në gusht të vitit 1971. Me motrën, Lirën,
jemi nisur not pas mesnatës prej Sarandës për në Korfuz. Na
kanë ndarë valët. Unë kam arritur në Korfuz e ajo –jo. Kurrë
s’kam mësuar çka është bërë me të! Por, besoj: e ka përpirë deti!
Ishte kjo biseda ime e parë me Nushin. Të dytën do ta
bëjmë, kur të nënshkruaj marrëveshjen për shkrimin, ndërsa
të tretën, në qoftë se Zoti na fal jetë, mbasi ta kryej romanin
historik për babanë e tij.
Ai shkon në kabinetin e tij në Rrugën numër 51, ndërtesa
numër 23, kati numër 37.
Unë mbetem në Muzeun e Historisë së Natyrës. Pesë orë
këtu më kalojnë si pesë dekika. E shkurtër, thonë shkencëtarët,
është historia e homosapiensit, por e gjatë të duket kur i shikon
mbetjet e zhvillimit të tij, të evolucionit, thonë darvinistët.
Në dalje prej këtij Muzeu e përjetoj sot edhe një të papritur:
E takoj kë nuk e pritja në asnjë mënyrë – e takoj edhe
njëherë shkrimtarin dhe botuesin, Arben Begeja.
Unë, thotë, duke m’u afruar, u sjell fat atyre që takoj.
Dhe, më merr ngrykë si të ishte çka nuk ishte – botuesi i veprave
të mia tash më të botuara dhe si të ishte edhe çka do të
mund të ishte – botuesi i romanit tim historik për Tarik Saraçin,
në qoftë se do të kem fat ta kryej.
Ja tregoj bisedën me Gjinush Saraçin, Nushin. Jam pajtuar,
i them, të bëj marrëveshje me të që të hulumtoj jetën e
babait të tij dhe të shkruaj roman historik për të. Shkurt: të
futem në një punë së cilës nuk mund t’ia di fundin.
Romanet historike, thotë, janë romane të cilat e dimë kur
i fillojmë dhe kurrë nuk mund ta dimë kur do t’i kryejmë.
Po këtë ia kam thënë edhe unë Gjinush Saraçit, Nushit sot.
Gëzohem që do të shkruash roman historik për një të
përndjekur të cilit ende as varri nuk i dihet. Gëzohem në qoftë
se do të jem botues i tij. Romanet historike në komunizëm
ishin romane politike dhe publicistike, që i shërbenin ngritjes
së vetëdijes partiake atdhetare, kurse tani janë romane komerciale.
Ke lexuar ndonjë nga romanet shqipe të shkruara në
Shqipëri në kohën e xhaxhit Enver? më pyet.
Një varg. Më kanë rënë në dorë pa i kërkuar, i them.
Dhe, dhe, çka mendon për ta? më pyet.
Letërsi e kripur me histori të rrejshme, i përgjigjem.
E ti, çka do të bësh ti? Letërsi a histori?
Ndoshta, të dyja. Do të hulumtoj një jetë, dhe një varr.
Dhe, le të dalë çka të dalë.
Arben Begeja hyn në Muzeun e Historisë së Natyrës.
Miran Bushati del prej Muzeut të Historisë së Natyrës.
Çka do të dalë prej këtij këmbimi në Muzeun e Historisë
së Natyrës?
Letërsi.
Dhe, biznes!

Nga Jeta e Re
Nr. 1, viti XLI
Prishtinë
2010



0 comments:

Google+ Followers