Netam Ceramics 2009


Netam Ceramics 2009

Posted via web from Agjencia eMagic

Sa na kushton rritja e një fëmije?

Nga panolinat te qumështi artificial, telefoni celular apo pajisjet e fundit teknologjike. Sa na kushton rritja e një fëmije? Përgjigjja e studiuesve anglezë është rreth 300 mijë euro nga djepi në universitet

Një studim anglez ka vlerësuar se të kujdesesh për një fëmijë nga lindja në universitet u kushton prindërve më shumë se 300 mijë euro. Ata arrijnë në konkluzionin se sot të arrish t’u japësh fëmijëve gjithçka që kërkojnë duhet të jesh në gjendje të mirë ekonomike. Kështu, të rrisësh një fëmijë mund të kushtojë më shumë se 300 mijë euro, sipas një kërkimi të bërë nga studiuesit anglezë mbi një kampion prej 4000 prindërish. Sot të mbash një fëmijë që sa lind e deri në moshën 21 vjeç duket se kushton rreth 43 për qind me shumë se shtatë vjet më parë. Kostot më të mëdha vijnë nga ‘baby sitter’-at dhe shkolla, ku të dyja e kalojnë sasinë e 60 mijë eurove. Por edhe me rritjen e moshës gjërat nuk përmirësohen: nga 18 në 21 vjeç, vitet e universitetit, fëmijët mund të kushtojnë plot 15 mijë euro. Por reagimet e shoqatave të prindërve nuk duket se i habit fare ky fakt, madje shtojnë se shpesh rritja e një fëmije nuk përfundon në moshën 21-vjeçare. Sipas tyre, gjithmonë e më shumë të rinj të diplomuar kthehen të jetojnë me prindërit pas diplomimit. Për sa u përket më të vegjëlve, shoqatat denoncojnë publicitetin drejtuar minorenëve, impakti i së cilës do të peshonte shumë në xhepat e prindërve.

Si e zgjidhin familjet këtë çështje?

Duke shkurtuar shpenzimet e tjera. Plot 77 për qind e prindërve britanikë kanë qenë të detyruara ta bëjnë këtë gjë vitin e kaluar. Gjëja e parë ka qenë reduktimi në mënyrë drastike i pushimeve. Po ashtu, familjet kanë mësuar të jenë më të kujdesshme për sa i përket ‘shooping’-ut. Sipas studimit, është rritur numri i blerjeve të objekteve të përdorura dhe në të njëjtën kohë është rritur numri i objekteve që shesin në “eBay”. Madje shumë prej tyre kanë reduktuar shpenzimet ekstra për të arritur deri në fund të muajit, edhe pse në këtë mënyrë në rast nevoje, kostot për t’u përballuar do të ishin prapë shumë të mëdha.

Prindërit

Konkluzioni se të rrisësh një fëmijë sot kushton jashtëzakonisht shumë ka lidhje edhe me faktin se gjithmonë e më shumë prindërit po bëhen liberalë, të gatshëm për gjithçka, vetëm të mos u prishin qejfin fëmijëve të tyre. Sot, prindërit janë të butë, interesohen shumë për fëmijët e tyre dhe janë të paaftë të përballojnë vështirësitë e shumta që sjell rritja e një fëmije. Bashkëpunimi me fëmijët është art, që shumë nënave dhe baballarëve u duket i vështirë. Brezi i 30 – 40-vjeçarëve është në vështirësi. Këta prindër i pyesin fëmijët se çfarë pëlqejnë të hanë (dikur hanim ç’të kishte në shtëpi), çfarë duan të shohin në televizor, si duan të vishen etj. “Jo”-të që i ndihmojnë të rriten, nuk thuhen më. Ndonjëherë motivi është banal. “Kemi shumë pak kohë në dispozicion për të menaxhuar zemërimin dhe mërzitjen”, thotë një psikoterapeute. “Një “jo” e thënë një të shtunë mbrëma do të prishë të vetmen ditë të javës që mund ta kalosh me fëmijët. Të rriturit, që e dinë se të hënën në mëngjes do të fillojë një javë tjetër braktisjeje dhe largësie, nuk kanë forcë ta bëjnë”. Prindërit zgjedhin edukatën e gabuar, u japin fëmijëve celularë që në klasë të parë për t’i kontrolluar më lehtë, por bien vetë viktima të kontrollit, sepse janë fëmijët ata që vendosin kur t’ua hapin e kur t’ua mbyllin. Por ndryshe nga fëmijët që rriteshin e edukoheshin dikur, brezi i sotëm është më grindavec. “Kam qenë një baba autoritar. Fëmijët e mi i kam rritur me rreptësi. Nuk ua lejoja tekat. Isha i varfër. Për ta, paratë e xhepit ishin luks”, thotë një baba dhe gjysh 75-vjeçar. Por baballarët 40-vjeçarë nuk mendojnë kështu. Për shembull, një profesor historie, që është edhe baba i tre fëmijëve, thotë: “Problemi nuk qëndron më te fakti nëse mund ta bëjnë, por a mundemi ne t’i edukojmë ndryshe. Asnjë prej prindërve tanë nuk është përballur me teknologjinë e sotme, kompjuterin, çatin, playstation”. Në shtëpinë e tij ka rregulla. Nga e hëna deri në të enjte nuk shihet televizor, pastaj fundjava është e lirë. E njëjta gjë vlen edhe për kompjuterin. Para se të vendoste këto rregulla, zbuloi se i biri, vetëm 11 vjeç, shkarkonte filma pornografikë nga interneti në kompjuter. Dhe të mendosh se vetë prindërit kishin vendosur t’i blinin edhe një kompjuter personal, në mënyrë që të birit të mos i mungonte asgjë. Sepse telefonin e fundit celular, ‘Ipodin’ dhe rrobat formato ia kishin blerë që në moshën 9-vjeçare.

Avantazhet

Por, pavarësisht kostove dhe shqetësimeve që mund të sjellë, rritja e një fëmije ka edhe të mirat e veta. Mund të fitosh dhe të jesh e suksesshme edhe duke vendosur në shtrat fëmijën ose mes biberonëve dhe panolinave. Për shumë gra të qenët nënë nuk është më një vështirësi që i pengon të ecin përpara në punën e tyre, përkundrazi një ngjarje që i bën të rikthehen, madje edhe më suksesshëm se më parë: me dëshira, ambicie dhe agresivitet

Fatos Kongoli: Franca, liria ime dehëse në vitet e izolimit

Nga Admirina Peci

Është një mot i çuditshëm. Bie shi me gjyma, stuhi e rrebesh… mandej një diell i madh vesh rrugët e kryeqytetit gjithë 
ndriçim. S’është çudi që pas pak kohe të të zërë një stuhi breshëri… Me Fatos Kongolin, takohem në kafenenë e përhershme plot me libra në “Friend’s Book House”. Sa përmendim motin, ai kujton një shprehje që elbasanasit e përdorin gjithmonë. “E di si është ky mot? - thotë ai tek perifrazon njerëzit e qytetit të tij. - Është lagatera”. Ç’do të thotë, e pyes? “Është një fjalëformim”, - shpjegon ai. Lag dhe ter. Diçka që ndodh kaq afër në kohë sa nuk mund ta ndash. Njëkohësisht, i lagur nga këto reshje të befta dhe i terur nga ky diell plot shkëlqim”... 
Sidoqoftë, takimi ynë nuk ka qëllim këtë zbërthim gjuhësor. Shkak është bërë një bisedë e lënë pezull që nga ceremonia e dorëzimit të titullit të lartë “Kalorës i Legjionit të Nderit” në ambasadën franceze. E veç kësaj, si për të na shtyrë më tej një lajm i sapombërritur. Në Spanjë sapo ka dalë nga botimi libri i dytë i Kongolit, përkthyer në këtë gjuhë nga Ramon Sançes, “Jetë në një kuti shkrepësesh”. E nisim prej këndej, e mandej flasim për lidhjet e tij me Francën e frëngjishten, kujtimet e kohës së diktaturës, tek rendte drejt hapësirave të lirisë, pikërisht përmes librave në frëngjisht, që “i zbulonte” në fondin “rezervat” të bibliotekës së shtëpisë botuese “Naim Frashëri”... Flasim edhe për miqtë e tij frankofonë, Edmond Tupja e Viktor Kalemi, për bisedat e paharruara në frëngjisht, në ato që ai i quan “seancat e gjata të alkoolit”. Por, edhe lidhjet dhe kujtimet me Jusuf Vrionin.... 
Romani “Jetë në një kuti shkrepësesh” sapo është botuar në Spanjë. E këtij botimi i ka paraprirë një tjetër roman juaji i suksesshëm “Lëkura e qenit”. Cila është zanafilla e botimeve tuaja në këtë gjuhë? 
Librat e mi në Spanjë kanë filluar të botohen tani së fundi, i pari, siç e përmendët edhe ju, romani “Lëkura e qenit”, në fillim të vitit  2009, i dyti, “Jetë në një kuti shkrepësesh”, i sapobotuar. Përkthyesi i veprave të letërsisë shqipe në spanjisht, zoti Ramon Sançes, ka qenë i interesuar prej kohësh për të përkthyer dhe botuar ndonjë libër timin në Spanjë, çka, sigurisht, nuk varej vetëm nga dëshira e tij. Duhej së pari një botues dhe që të bindësh një botues jashtë është një punë jo aq e lehtë. Për fat, në prill të vitit 2008, me ndërmjetësimin bujar të ambasadorit të Spanjës në Shqipëri, shkëlqesisë së tij zotit Montobio, i cili kishte lexuar libra të mi në frëngjisht dhe anglisht, u mundësua një vizitë imja në Spanjë, i ftuar nga një fondacion i njohur, i quajtur Carolina. Gjatë një qëndrimi prej dy javësh, me një program shumë të ngjeshur, sipas kërkesës sime ishin paracaktuar edhe tre takime në shtëpi botuese, njëra në Madrid, dy të tjerat në Barcelonë. Kështu ndodhi që qysh në fillim të vizitës në Spanjë të realizoja takimin me shtëpinë e parë botuese në Madrid, “Siruela”. Ka qenë dhe do të mbetet një takim e paharruar për mua. Pata rastin të bindesha se përpjekjet ndër vite të Ramon Sançesit, i cili ndodhej i pranishëm në takim, kishin qenë të efektshme. Te “Siruela” më njihnin, kishin një numër librash të mi të botuar në Francë, me dosjet përkatëse të shtypit francez. Më shpjeguan se çështja nuk shtrohej nëse do të më botonin ose jo, por se me çfarë librash të fillonin. Dhe më propozuan nënshkrimin e një kontrate për tre romane sipas renditjes “Lëkura e qenit”, “Jetë në një kuti shkrepësesh” dhe “I humburi”. Unë u befasova, nuk e prisja këtë, si njeri impulsiv që jam propozimin e pranova menjëherë, por me shumë mirësjellje m`u tha të mos ngutesha, ndoshta shtëpi të tjera botuese mund të më ofronin kushte më të mira. Dy takimet e tjera në Barcelonë të them të drejtën, i realizova formalisht, vetëm sepse bënin pjesë në programin e vizitës. Mendjen tashmë e kisha mbledhur, do të nënshkruaja kontratën me shtëpinë botuese “Siruela”, dhe kështu ndodhi. 
Botimi spanjoll ka ruajtur thuajse plotësisht kopertinën e botimit në shqip, me një foto që ka një domethënie të veçantë për ju… Çfarë përfaqëson ai pallat i dalë boje ku ende duket shënimi “Lavdi PPSH”? 
Është një fakt interesant ky. Një ditë, marr një e-mail nga zonja Elena Garcia-Aranda, menaxhere e të drejtave të autorit me jashtë në shtëpinë botuese “Siruela”. Më thoshte se kishte parë në internet kopertinën e botimit shqip të romanit “Jetë në një kuti shkrepësesh”, se i ishte dukur interesante, e përshtatshme edhe për botimin spanjoll të librit dhe më kërkoi se si mund të komunikonte me zonjën Irena Toçi, drejtoreshë e shtëpisë botuese ‘Toena’ dhe autore e kopertinës në fjalë. Ndërmjetësova që ato të lidheshin me njëra-tjetrën, u morën vesh dhe botimi spanjoll ka pothuajse të njëjtën kopertinë me botimin shqip. 
Dua të them këtu se kopertina është një gjetje origjinale e Irenës. Fotografia është marrë në zonën ku banoj prej rreth njëzet e pesë vjetësh, e quajtur “Pallatet 1 Maji”. Pallati i fotografuar është përbri atij ku banoj unë, me ndryshimin e vetëm se ai ku banoj unë është jo dy, por trekatësh. Romani “Jetë në një kuti shkrepësesh” është, veç të tjerash, edhe “historia” e një banese tipike të epokës komuniste. Tek shkruaja këtë libër kam pasur nga fillimi deri në fund ndjesinë se kjo banesë, në metamorfozat e ndryshimeve të saj, ishte një personazh po aq dramatik sa personazhet e librit. 
Cili është botimi i radhës në spanjisht? 
Vitin e ardhshëm, pra në fillim të 2011-ës, do të botohet “Bolero në vilën e pleqve”. Sipas kontratës i takonte të botohej “I humburi”. Por meqë autori, së paku kështu ndodh me mua, ka dobësi për librin e tij më të fundit, unë ia dërgova “Bolero”-n zotit Ramon Sançes, me sugjerimin që nëse atij do t’i pëlqente, të dilnim te “Siruela” me propozimin për të zëvendësuar “I humburi” me “Bolero në vilën e pleqve”. Ramonit libri i pëlqeu, kështu që u arrit të bëhej një ndryshim në kontratë, pra u hoq “I humburi” dhe u vendos “Bolero”-ja. 
Tashmë harta e gjuhëve në të cilat botohet sot vepra juaj është zgjeruar. Mund të bëjmë një rezyme të botimeve në gjuhë të huaja? 
Deri tani librat e mi janë botuar në dhjetë gjuhë të huaja. Meqë ju përmendët fjalën “hartë”, e meqë janë vetëm njëmbëdhjetë e jo dyzet e më shumë vende, po i rendis: Francë, Zvicër, Gjermani, Britani e Madhe, Itali, Spanjë, Greqi. Më tej: Poloni, Sllovaki, Bullgari, Serbi. Kam një kontratë për botimin e romanit “Lëkura e qenit” në gjuhën esperanto, përkthyer tashmë nga një esperantist polak. Mirëpo, nuk di nëse ky botim ka dalë. 
Vetëm para pak kohësh ju është akorduar nga presidenti Sarkozi titulli “Kalorës i Legjionit të Nderit”. Ç’përfaqëson për ju dhe letërsinë tuaj kjo dekoratë? 
Në fillim gjej rastin t’ju falenderoj për pasqyrimin që i bëtë në gazetën tuaj kësaj ngjarjeje të jetës sime, duke botuar përveç kronikës së hollësishme, edhe fjalën e plotë që mbajta në ceremoninë e zhvilluar në ambasadën franceze. Është një vlerësim shumë prekës për mua, s’më kishte shkuar nëpër mend. 
Gjuha frënge dhe Franca ishin të parat që përqafuan veprën tuaj, e tashmë thuajse gjithçka keni shkruar është përkthyer dhe botuar në frëngjisht. Ndërkohë, lidhja juaj me gjuhën dhe kulturën franceze është shumë më e hershme. Cilat janë fillesat e saj? 
Kësaj pyetjeje i jam përgjigjur pak a shumë në fjalën që mbajta në ceremoninë e zhvilluar në ambasadën franceze, të cilën, siç thashë, ju patët mirësinë ta botonit të plotë. Por, për arsye kohe dhe sepse nuk ishte as vendi, disa hollësira nuk i përmenda. Fjala vjen, plot pesëdhjetë e dy vjet të shkuara, kur nis “historia” e marrëdhënieve të mia pasionante me gjuhën dhe kulturën franceze, me qytetërimin francez, një rol vendimtar për të më shtyrë drejt tyre luajti im atë, Baki Kongoli. Me studime të kryera dikur për violinë në Konservatorin e Pavias, në Itali, ai ishte njëherazi edhe njohës i mirë i gjuhës frënge. Ai lexonte shumë, ndoshta më shumë se pjesa dërmuese e shkrimtarëve të brezit të tij dhe në shtëpi unë gjeja vazhdimisht libra, sidomos romane, në gjuhën frënge. Në vitin e parë të gjimnazit, kur m’u desh, përveç gjuhës ruse, e detyrueshme në program, të zgjidhja si gjuhë të dytë fakultative, pra jo të detyrueshme, një nga tri gjuhët e mëdha perëndimore, anglisht, gjermanisht ose frëngjisht, me shtytjen e tim eti unë zgjodha këtë të fundit. Kështu nis marrëdhënia ime më se gjysmëshekullore me gjuhën, kulturën dhe qytetërimin francez, që e kam quajtur si histori e një adhurimi të gjatë, të heshtur, në largësi. 
Përballë errësirës së regjimit diktatorial, gjuha dhe kultura franceze u kthyen në “hapësira lirie”, siç i keni cilësuar ju. Si i përgjigjeshit etjes për këtë liri? Sa e vështirë ishte në atë kohë të gjeje titujt dhe autorët e dëshiruar? 
Për rreth pesëmbëdhjetë vjet unë kam punuar si redaktor në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”. Në atë kohë e vetmja që botonte veprat e autorëve tanë si dhe ato të përkthyera nga letërsia e huaj. Ky ka qenë “shansi” im. Te “Naim Frashëri” gjendej një bibliotekë shumë e pasur për kohën. Ajo ishte krijuar ndër vite, qysh në themelimin e shtëpisë botuese, nga persona me kulturë, përgjithësisht përkthyes, me CV jo fort higjienike për regjimin totalitar. Për nevoja të botimit porositeshin jashtë rregullisht libra autorësh të ndryshëm, klasike dhe bashkëkohore, ndër të cilët lexuesit i jepej një pjesë shumë e vogël. Të tjerët, pjesa dërmuese, mbeteshin brenda mureve të asaj biblioteke. Kur unë u futa për herë të parë atje u mrekullova, çfarë nuk gjeje nëpër rafte, libra kryesisht në gjuhën frënge. Dhe gjatë pesëmbëdhjetë vjetëve në shtëpinë botuese unë i rashë me not pash asaj biblioteke nga njëri cep në tjetrin, lexova në frëngjisht libra dhe autorë që ndoshta diku tjetër nuk do t’i kisha zbuluar kurrë. Sigurisht, jo kushdo mund të futej e të merrte libra atje, e kam fjalën për libra të quajtur të fondit “rezervat”, por unë gëzoja përkrahjen e ish-drejtorit të ndërmarrjes, në veçanti edhe mirëkuptimin e një zonje që drejtonte bibliotekën. As më parë e as më vonë unë nuk kam lexuar me atë intensitet dhe gjate atyre viteve të rënda izolimi të plotë gjuha frënge, kultura franceze, u bënë me gjithë kuptimin e fjalës hapësira e lirisë time, hapësira ku arratisesha në vetmi, ku zbuloja një botë tjetër, atë të letërsisë së madhe, mjeshtrit e saj, që janë shkollat e vërteta të letërsisë. Në atë kohë, siç e kam thënë edhe më parë, unë shkruaja pak, thjesht sepse nuk mund të rrija pa shkruar, dhe lexoja shumë, pa e kuptuar se ky ishte investimi im më i madh, pa e ditur gjithashtu se ky, pra leximi frenetik, ishte një luks, të cilin me pas do t’ia lejoja vetes gjithnjë e më pak. Atëherë lexoja shumë dhe shkruaja pak. Tani më ndodh e kundërta, e ky është shqetësimi im i përhershëm, dhe nuk e di se si dhe kur do të mund të vendos një ekuilibër të domosdoshëm midis të lexuarit dhe të shkruarit. 
Po me frëngjishten e folur, ç’raporte kishit? Si e praktikonit? 
Me këtë pyetje keni prekur një pikë timen të “dobët”. Përgjithësisht kam qenë i prirur ndaj gjuhëve të huaja por “dobësia” ime më e madhe ka qenë t’i flas ato. Nuk kam pasur asnjëherë druajtje për të folur, nuk jam trembur se mos i them gjërat gabim e turpërohem, e kjo ndodhi edhe me gjuhën frënge. Fillimisht jam orvatur të “belbëzoj” në frëngjisht, në Kinë, ku vajta me studime sapo mbarova shkollën e mesme. Atje kishte shumë studentë afrikanë nga vendet frëngjishtfolëse, dhe unë gjeja rastin të bisedoja me ta. Më pas, me t`u kthyer në Shqipëri, pasoi një periudhë tepër e gjatë kur s’kisha me cilin të flisja, po të mos përmend dy kushërinj të mi të afërt, më të rritur se unë, njëri mbaruar dikur Liceun e Korçës, tjetri mjek, njohës i shkëlqyer i disa gjuhëve të huaja. Tashmë kane vdekur që të dy. Sidoqoftë, “dyert” e frëngjishtes së folur u “hapen” për mua vetëm pasi fillova punë në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”. 
Aty njohët besoj, edhe disa nga miqtë tuaj frankofonë, çfarë ndanit mes jush? 
Këtu dua të dal. Në godinën ku ndodhej shtëpia botuese “Naim Frashëri”, gjendej edhe shtëpia botuese “8 Nëntori”, që merrej me botimin e letërsisë politike, veçanërisht me serinë pa fund të “veprave” të ish-diktatorit, në gjuhën shqipe e në gjuhë të huaj. Në redaksinë e frëngjishtes punonin edhe dy miq të mi të vjetër: Edmond Tupja dhe Viktor Kalemi. Tek i pari, të cilin e njihja prej vitesh, qysh kur unë punoja në gazetën “Drita” dhe ai ishte student në Francë, nuk po zgjatem, marrëdhënia jonë e vjetër dihet. Të dytin, Viktor Kalemin, edhe ky studiuar në Francë, e njoha me të futur këmbët në shtëpinë botuese. Ato vite unë u lidha veçanërisht me Viktorin edhe për një arsye tjetër. Ashtu si unë, Viktori ishte një përdorues i kualifikuar, elegant, nëse më lejohet të shprehem kështu, i alkoolit, kryesisht konjakut dhe fërnetit. Seancat tona me alkool, kur midis nesh flisnim frëngjisht dhe vetëm frëngjisht, kanë qenë pa fund. Tani mund të them me bindje të plotë se ato seanca pa fund të bisedave në frëngjisht me Viktorin, janë kujtimet më të bukura që unë ruaj nga ajo periudhë e zymtë, e errët, pesëmbëdhjetë vjeçare në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”. 
S’mund të lë pa përmendur një hollësi. Ndodhte që me ne bashkohej edhe Mondi, por ky nuk pinte. Ndërsa unë e Viktori kthenim gotë pas gote, Mondi i derdhte gotat e tij në një saksi lulesh pranë tryezës ku rrinim, në një lokal pranë shtëpisë botuese. Këtyre dy miqve të dashur, përkthyes të shquar e me kulturë të gjerë, që tregoheshin të durueshëm me një amator si unë dhe nuk shfaqën kurrë ndonjë shenjë bezdie kur u drejtohesha në frëngjisht, unë u detyroj frëngjishten time të folur, dhe jo vetëm kaq. Ata më mrekullonin me bukurinë e frëngjishtes së tyre. 
Mes miqve tuaj frankofonë ishte edhe Jusuf Vrioni. Ç’kujtime ruani për të? 
Ruaj kujtimet më të shkëlqyera për atë njeri. Mondi dhe Viktori, që punonin me të, i silleshin me respekt të thellë dhe, në fillim, kur me ndërmjetësinë e tyre m’u dha rasti ta njihja nga afër, në praninë e tij përfshihesha nga emocione. Ata të tre flisnin mes tyre  frëngjisht, por unë, sado “llafazan” me miqtë e mi, para Vrionit stepesha, goja me lidhej, nuk guxoja të formuloja asnjë fjalë në frëngjisht. Kjo vazhdoi edhe më vonë, kur u miqësuam, ndonëse ai ishte një njeri tepër i sjellshëm, fisnik, nuk të imponohej kurrë. Ndoshta unë stepesha përpara tij pikërisht nga këto cilësi. Në të gjitha pikëpamjet ka qenë njeriu i klasit më të lartë që kam njohur në jetën time. 
Jam takuar jo rrallë me të edhe në Paris, por kujtimin më mbresëlënës e ruaj kur në vitin 1997, në kulmin e trazirave në Shqipëri, në Francë u botua romani im i parë “I humburi”. Ka qenë një sukses i papritur për mua, shkruan artikuj vlerësues gazetat më të mëdha të Parisit, ndër të cilat “Le Monde”. Kjo e fundit botoi një shkrim të gjatë, shoqëruar me një fotografi të madhe timen, plot një faqe. Shkrimi, bashkë me foton, u lajmëruan në faqen e parë të gazetës, në krye. Ndërkaq, pasi isha ftuar në Paris nga botuesi im për promovimin e librit, unë ndodhesha në Tiranë, s’dija gjë për shkrimin. Një apo dy ditë pas kthimit tim, më merr në telefon nga Parisi Vrioni, natën vonë. Ai ka qenë i pari që më uroi. “Ti nuk mund ta kuptosh se ç’do të thotë kjo për ty”, - me tha. Dhe, unë vërtet nuk e kuptoja. Nuk e dija se falë atij artikulli do të më vinin propozime për lidhje kontratash nga disa shtëpi botuese, nga vende të ndryshme të Europës. Atë natë vonë, me shprehjen “Ti nuk mund ta kuptosh ç’do të thotë kjo për ty”, i paharruari Jusuf ndoshta deshi të më thoshte pikërisht këtë. 
Me përkthyesin Edmond Tupja jeni bërë tashmë një dyshe e pandarë. Ai është lexuesi juaj i parë dhe përkthyesi besnik në gjuhë frënge… Keni ndonjë titull të ri që pret të përballet me lexuesin francez? 
Po, para ca kohësh Mondi përfundoi përkthimin e romanit “Bolero në vilën e pleqve”. Tashmë përkthimi ndodhet në shtëpinë botuese “Rivages” në Paris, ku është lexuar dhe pëlqyer. 

Si po modifikohet vera, tani BIODINAMIKE

Disa prodhues vere të zhgënjyer nga metodat biologjike kanë përqafuar bioadinamikën si rrugën më të vërtetë për një verë që shpreh në mënyrë të plotë tokën, rrushin dhe klimën


Përse vera biodinamike është më e mirë?

Corby Kummer

Prej vitesh pikëllimi i prodhuesve të verës ka qenë sesi teknologjia mund ta përmirësonte verën. Nëqoftëse vera ishte kaliforniane, atëhere çështja ishte veçanërisht tronditëse. Kur Cabernet Sauvignon i Kalifornisë kaloi verën më të mirë Bordeaux - në një shijim legjendar të verbër të njohur si "Gjykimi i Parisit", i organizuar nga tregtuesi i verërave angleze Steven Spurrier - u jetua një moment krenarie kombëtare të madhe, korresponduese edhe me 200-vjetorin amerikan, i arritur pjesërisht sepse vitikultorët kalifornianë kishin përdorur teknologjinë në mënyra të ndaluara nga vitikultorët francezë, më shumë të lidhur me traditat. Kur verërat e Kalifornisë fituan konsideratë, milionerët e Silicon Valley blenë vreshta në kontetë Napa e Sonoma. Verërat dhe teknologjia kaliforniane e festua me hare bashkimin e tyre të lumtur.

Dy breza vitikultorësh kanë dalë nga Universiteti i Kalifornisë në Davis të armatosur me dijet e fundit lidhur me klonet, vitikulturën dhe gaz-kromatografinë. Me kutitë e tyre të pajisjeve kimike mund të korrigjonin çdo difekt, një vit të thatë, rrush të pjekur shumë të lëna në vreshtë një apo dy ditë më shumë, verë e ashpër. Trashëgimtarët e emigrantëve fillestarë hungarezë e italianë që mbollën të parët rrushin në Napa e Sonoma mund të kenë qenë të ngadaltë në adoptimin e metodave të reja, por sigurisht jo kaporionët super teknologjikë që po jetonin ëndrrën kaliforniane duke blerë troje dhe duke vënë emrat e tyre në shishet e verës. Paraja e freskët është tërhequr gjithmonë nga vreshtat e lashta (edhe pse ato të Kalifornisë nuk janë dhe aq të lashta).

Si pjesa e madhe e aktiviteteve drejt të cilave pasanikët e mëdhenj janë tërhequr, vitikultura është fuqimisht subjekt i modave. Moda aktuale është një praktikë pak e përdorur edhe 10 vjet më parë: bujqësia biodinamike, patjetër shumë më e vërtetë dhe respektuese e natyrës respektivisht bujqësisë së vjetër biologjike. Bëhet fjalë për realizimin e asaj që një pakicë vitikultorësh me pushtet gjithnjë e më të madh, sidomos në Francë, fillojnë të deklamojnë në vitet '80, domethënë verëra absolutisht jo të trajtuara, pa korrigjime, pa ndërhyrje, pa filtrim dhe pa asnjë mundësi për të ndërhyrë ndaj një gabimi të kryer gjatë kultivimit.

Refleksi i pastër i ajrit, i shiut, i diellit dhe i tokës së një vendi është pikërisht ai që shprehet me termin terroir, ajo e fjalë e rrethuar nga një aureolë prestigji e vërtetësie që në ditën e sotme ngjitet pas çdo prodhimi ushqimor lokal. Bujqësia biodinamike, thekson ekscentriku i qëllimshëm dhe çuditërisht bindës Randall Grahm, vitikultor kalifornian, "është rruga drejt terroir".

Ky qëndrim është krejtësisht në harmoni me Slow Food, lëvizjen (lidhur me të cilën kam shkruar një libër) që qysh nga vitet '80 ka sponsorizuar një rikthim në metodat e kultivimit dhe të prodhimit të diktuara nga natyra, nga vendi dhe nga një ekonomi mbështetëse. Këto janë metodat që u kanë dhënë origjinë produkteve ushqimore të mrekullueshme dhe verërarve artizanale në botën në shekujt përpara se fjala artizanale të ishte e nevojshme për të treguar diçka "joindustriale", kur biologjikja ishte normaliteti.

Në fakt, parimet biodinamike janë më të hershme se bujqësia biologjike, megjithëse të dyja qenë reagime ndaj përhapjes së plehrave me bazë azotike në fillimin e shekullit XIX. Në vitin 1924 filozofi me origjinë austriake Rudolf Steiner mbajti një seri konferencash lidhur me bujqësinë dhe lidhjet e tij me antropozofinë, lëvizjen që kishte themeluar mbi bazën e punimeve shkencore të Goethe. Antropozofia tenton që të bashkojë botën e shkencës, atë të artit dhe atë të spiritualitetit dhe në mënyrë të pandryshueshme shikon pjesën në kontekstin e gjithçkaje, kozmosi i përfshirë. Kjo disiplinë mbijeton sot në "degëzime", të cilët përfshijnë shkollën Waldorf, dhe në bujqësinë biodinamike.

Ndjekësit e Steiner theksojnë se Swr Albert Howard, botanisti britanik që qe pionier i bujqësisë biologjike pasi kish vërejtur praktikat indiane, Lord Northbourne, agronomi që krijoi termin "bujqësi biologjike" në librin e tij të vitit 1940, të titulluar "Look to the Land" dhe botuesi J. I. Rodale, që e përhapi në Shtetet e Bashkuara, nuk bënë gjë tjetër veçse zhvilluan dhe kodifikuan idetë e tij. Megjithatë, pasi që tani bujqësia biologjike përcaktohet nga standarde qeveritare, gjërat e rëndësishme janë ato që nuk mund të bëhen: të përdoren pesticide dhe plehra kimike mbi kultura dhe terrene. Por fermerët mund të kapen pas një game të gjerë surrogatesh jokimike për çdo korrektues kimik të braktisur. Duhen tri vjet për të siguruar një çertifikim biologjik total, periudha e nevojshme me qëllim që toka të pastrohet dhe më pas rruga është relativisht e lehtë.

Insektarët përbëjnë habitatin natyral për insekte të mirë që kontrollojnë parazitët. Insektari kryesor i Benziger Family Winery është kultivuar me mbi 50 specie bimësh dhe lulesh.

Por biodinamika është vërtetë e vështirë. Steiner, që i mbajti konferencat e tij në fermën e një konti që kishte një pronë në Poloninë e sotme, i shikonte fermat si organizma të gjalla, të unifikuar, në teori krejtësisht të vetëmjaftueshëm. Për të ruajtur standardin i duhet kushtuar vëmendje e vazhdueshme asaj që po ndodh saktësisht në vreshtin tënd dhe në tokën tënde. Nënkupton të mos blehen plehrat kimike dhe pesticidet që u dorëzohen çdo sezon fermave biologjike. Nënkupton të rindërtohet në mënyrë konstante toka për të ardhmen. Nënkupton të lihet e pambjellë një copë e mirë e tokës tënde - dhe nëqoftëse ndodheni në Sonoma apo Napa, bëhet fjalë për një prej trojeve bujqësore më të shtrenjta të botës - dhe të rriten lopë, dele, dhi, pula dhe kafshë të tjera për ta bërë fermën të pavarur dhe të begatë.

Një etiketë biodinamike mund të diferencojë një verë masash nga ato që janë tashmë organike. Por termi nuk ka arritur akoma në pikën sa të mund të japë të drejta për t'u mburrur. Ajo që e pengon arritjen e statusit është pastaj imazhi hipi. Bujqësia biodinamike përfshin praktika si spërkatja e përzierjeve për të inkurajuar rritjen dhe mbajtur larg parazitët, përgatitjen e kompostos të përbërë nga barëra të ndryshme në sasira homeopatike dhe një seri "preparatesh" shamanike dhe në mënyrë të dukshme qesharake të bazuar mbi një interpretim tepër letrar të asaj që Steiner, i cili vëzhgonte jetën në fermat e Europës Qendrore, përmendte në shkrimet e tij të pakta lidhur me bujqësinë.

Benziger Family Winery e Glen Ellen është një kompani verërash biodinamike për kartolinë dhe njerëzit që e menaxhojnë flasin me pamjen e qetë të të konvertuarve të vjetër, në ndryshim nga vinikultorë të ndryshëm të tjerë me të cilët kam folur gjatë një vizite të kohëve të fundit në Sonoma e Napa, sesa të frikësuar. Kur bëhet fjalë për të dëgjuar rrëfimin e disa praktikave të biodinamikës - groposur pleh natyror në brirë lope gjatë vjeshtës dhe për t'i nxjerrë në pranverë, groposur lëkurë lisi në kafka dhie, përdorur veshka dreri dhe zorrë lope për të mbështjellë barërat, mbjellë dhe mbledhur në "ditët e rrënjëve, të gjetheve, të luleve dhe të frutave" të treguar në kalendarët hënorë për bujqësinë të mbuluar me simbole zodiakale - mund të rezultojë e vështirë për të dalluar midis qetësisë dhe fanatizmit.

Glen Ellen është një shenjë e së kaluarës në të cilën një familje me mjete normale mund të blente një copë të mirë toke dhe të kultivonte rrush. Mike dhe Mary Benziger e blenë pronën në vitin 1980 me ndihmën e babait të Mike, Bruno, një importues verërash dhe likerërash. Bruno dhe e shoqja u transferuan aty një vit më vonë, të ndjekur më pas nga vëllezërit e tjerë. Qe një verë "në fakt mediokre", thotë Mike Benziger, ajo që i bëri të ndryshojnë metodat e kultivimit: "Kishim eliminuar fermentin mëmë" - ato organizma natyralë aq të dashur nga bukëpjekësit dhe tani edhe nga vitikultorët e vërtetë - "duke përdorur për vite të tëra herbicidet, kështu që duhet t'i shtonim fermente laboratorike". Trualli u "ngjante topave të hirit apo të pudrës" dhe ishte çuditërisht i heshtur: "Dëgjohej vetëm era midis hardhive. Ishte një shkretëtirë e gjelbër". Tani, shton Mike, trualli "duket si një lloj torte, i ngjan kekut me çokollatë".

Ndërsa Mike flet, pamja, që lëviz nga një vreshtë në pjerrësinë e një kodrine drejt një kodre tjetër, është një vepër arti rrushi Zinfandel, lavande, rozmarine dhe ullinjsh. Demeter, programi i çertifikimit ndërkombëtar për bujqësinë biodinamike (me filiale në 43 vende), kërkon që 10 përqind e tokës e një ndërmarrjeje bujqësore të jetë e pambjellë, jo dhe aq si përqindje toke të paprekur apo të rezervuar kullotës së nevojshme të një ferme vërtet të vetëmbështetshme, por e mjaftueshme sa për t'i dekurajuar kultivuesit që nxjerrin përfitim nga një kultivim i vetëm, për sa nuk dashurojnë monokulturën.

Megjithëse shumë vreshta biodinamike nuk kanë mjaft lopë sa për të prodhuar të gjithë plehun organik për të cilin kanë nevojë (dhe nuk janë domethënë një sistem realisht i dallueshëm që do të ishte në bazën e idealit biodinamik), tri lopët e çiftit Benziger janë të mjaftueshëm për të mbuluar nevojat e tyre. Veç kësaj, rrisin edhe delet që mbajnë të pastra fushat duke djegur barërat e këqija dhe kultivojnë zarzavate që rinovojnë terrenin dhe dhurojnë sallatëra të mrekullueshme si portulaka, farinaçi dhe bizelet e freskëta që shiten nga Ubuntu, një restorant vegjetarian biologjik i qendrës së Napas. Duke bërë fjalë për një kartolinë, fermeri që i dorëzon këto zarzavate është një fotogjenik i diplomuar me një kapele të madhe kashte, i martuar me një ish kuzhiniere të Chez Panisse (dhe që, rastësi e pastërt, kishte testuar recetat për librin tim lidhur me Slow Food).

Çifti Benziger ngutet që të nënvizojë se u besojnë pamjeve satelitore, analizave të sofistikuara të tokës dhe teknologjive rrushrritëse dhe verëprodhuese për të çertifikuar metodat e tyre me përdorim të ulët teknologjik. Luhatja teknologji e lartë - teknologji e ulët që gëzojnë - përveç parasë së ardhur nga teknologjia e lartë që financon metodat e ulëta teknologjike në territorin e Sonomas dhe Napas - mund të vërehet në sfodin po aq skenik të ndërmarrjes bujqësore "Da Vero", shumë pak jashtë Healdsburg, qytetit kryesor të kontesë Sonoma, që po tenton të "napafizohet" edhe pse nuk e ka arritur akoma krejtësisht. Da Vero mbahet në këmbë falë parasë që pronari i saj, Ridgely Evers, ka arkëtuar duke zhvilluar softuerin QuickBooks. Produkti kryesor është vaji i ullirit dhe Evers thekson se mban të pakultivuar më shumë se 10 përqind të tokës së kërkuar, deri në 60 përqind të saj.

Evers jep të paktën një arsye bindëse të logjikës që qëndron prapa të paguarit për të qenë i çertifikuar biodinamik dhe jo biologjik: është marketing i shkëlqyer. Biodinamika mund ta respektojë premtimin e bërë, por jo të respektuar, ndaj biologjikes: siç përmbledh shkurtimisht Evers, ushqim "i kultivuar në mënyrë të mbështetshme dhe të përgjegjshme afër vendit të konsumit". Në fakt, kjo është ideja që i dha origjinë Slow Food në vitet '80, e transformoi në një lëvizje ndërkombëtare në vitet '90 dhe e bëri të parën fjalën e vitit të New Oxford American Dictionary 2007. Dhe është premtimi që është groposur në vite që çoi tek National Organic Program (NOP) i USDA-së (Departamenti amerikan i Bujqësisë), që imponoi më së fundi një standard kombëtar për çertifikimet biologjike pas vitesh, përkufizime të vlefshme vetëm në shtetet e veçanta. "Nuk kanë kodifikuar praktikat më të mira", nënvizon Evers teksa bën një përmbledhje pak diplomatike të asaj që shumë bujq mendojnë për qëndrimin e USDA-së. "Janë shfaqur lobe dhe tani NOP-i është aq larg nga ajo që njerëzit identifikojnë me biologjike sa të duket si barcaletë".

Brirët e lopëve mbushen me pleh organik dhe groposen për të gjithë dimrin për të krijuar preparatin biodinamik 500, i cili promovon rritjen e rrënjëve.

Shumë prej fermerëve dhe vitikultorëve që kam takuar flisnin për biodinamikën si për biologjiken e re dhe, në ndryshim nga shoqatat e para të bujqësisë biologjike, Demeter po merret që standardet të cilat përpunon të mos zbuten në të ardhmen. Ka depozituar një patentë në Shtetet e Bashkuara për fjalën "biodinamikë". Tani puna do të konsistojë që t'u bëjë të qartë konsumatorëve domethënien e bujqësisë biodinamike dhe rregullat e saj më të rrepta krahasuar me atë biologjike.

Interesi në bujqësinë biodinamike po rritet, në mënyrë të veçantë midis vitikultorëve. Zhgënjimi ndaj pushtimit të industrive të mëdha në biologjiken dhe dëshira e një hapësire marketingu i kanë trefishuar regjistrimet amerikane tek Demeter gjatë 5 viteve të fundit, po t'u përmbahesh asaj që pohon Elisabeth Candelario, drejtore marketingu e Demeter USA.

Një arsye për të cilën vitikultorët janë më të tërhequr nga etiketa e biodinamikes më shumë se e biologjikes është se i skartojnë me vendosmëri metodat e vitikulturës biologjike (megjithëse nuk është njësoj për metodat e bujqësisë biologjike). "Ligji mbi biologjiken në Shtetet e Bashkuara nuk është i aplikueshëm ndaj vitikulturës", pohon Larry Stone, një ekspert vere legjendar që po ndjek ëndrrën e tij të rinisë për të prodhuar verë duke punuar si general manager i kantinës së mirënjohur Rubicon në Napa, në pronësi të regjisorit të njohur Francis Ford Coppola. Problemi, shpjegon ai, është se standardet për verën biologjike janë shkruar në të njëjtën periudhë në të cilën nivele të larta sulfiti në tasat e sallatës shkaktuan probleme shëndetësore. Kështu, nivelet e sulfitit të lejuara në verëra - 10 pjesë për 1 milion - janë shumë më të ulëta respektivisht standardit evropian me rreth 50 pjesë për 1 milion. Lajm i mirë për atë që vuan nga hemikrania dhe që mendon se shkaku janë sulfitet. Lajm i keq për prodhuesit e verës së kuqe: "Është pothuajse e pamundur të prodhohen verëra, në mënyrë të veçantë të kuqe, që të mund t'u rezistojnë sulmeve të oksidimit pas një viti", thekson Stone. Nga këtu pabarazia e madhe midis numrit të vreshtave biologjike dhe numrit të verërave biologjike. Standardet biodinamike që u përkasin sulfiteve janë në linjë me ato evropiane për verërat biologjike, gjë që i jep Demeter një mundësi të madhe tregu.

Po realisht, a është e mundur të thuhet që një verë është biodinamike? Më shkoqur, vera biodinamike është më e mirë?

Nuk do të gjeni arsye ta mendoni për sa i përket prodhimit. Çertifikuesit biodinamikë nuk diktojnë metoda absurde për prodhimin e verës, megjithëse kalendari me periudhat e përshtatshme - ditët e gjetheve dhe të frutave - u duket si supersticion shumë vitikultorëve. Aftësia e një vitikultori apo mediokriteti i tij përcakton aromën e çdo vere. Njëlloj si cilësia e rrushit.

Por është e lehtë të mbështetet se bujqësia biodinamike prodhon rrush më të mirë, ashtu si dhe të testohet vërtetësia e këtij pohimi. Kuzhinierë, midis të cilëve Jeremy Fox i restorantit "Ubuntu", të thonë se frutat dhe zarzavatet e kultivuara në mënyrë biodinamike tentojnë që ta çlirojnë shijen e tyre më shumë se ato biologjike, për të arritur atë aromë të pastër dhe të fortë që kuzhinierët kërkojnë gjithmonë. Kur Jim Fetzer, anëtar i një familjeje që ka adoptuar sloganin "Vera mike e Tokës", i konvertoi 160 arkat e tij në praktika biodinamike për t'ua shitur bistakët kantinave Fetzer (tani pronësi e një shoqërie konglomerate), Benziger dhe të tjerë i treguan si bistakët më të bukur që kishin parë ndonjëherë.

Verërat e prodhuara nga Benziger duke u nisur nga rrush i kultivuar në vreshtat biodinamike të tij janë shumë të njohur, në mënyrë të veçantë Benziger Estate Sonoma Mountain V.2006 Tribute, një përzierje kaberneti që kantina e ka futur 5 vjet më parë si "nderim" ndaj bujqësisë biodinamike. Ka një hundë çuditërisht të ndrojtur për një verë që, siç është zakon në Kaliforni, ka një përqindje alkooli prej 14.5 përqindësh. Është edhe delikate në shije, pasi përmban Cabernet Franc, Merlot e Petit Verdot dhe është dukshëm më e pastër dhe ka më pak aroma lisi respektivisht mesatares kaliforniane. Tribute është mashtrueshmërisht e ëmbël; është aq e ëmbël në hundë dhe e lehtë në gjuhë sa që pas disa çastesh fruti bazë ndjehet dhe bën që të vijë dëshira për të pirë akoma e akoma, në ndryshim nga kaberneti tipik kalifornian i fortë, i rëndë dhe shumë i pjekur. Nuk është ekonomik (rreth 80 dollarë në dyqan), por stili francez do t'u ngjallë lakmi deri atyre pijetarëve të ndrojtur të merlotit. Po Tribute është kaq i mirë falë pronës së shkëlqyer të kësaj familjeje bashkëpunuese dhe metodave të lavdërueshme bujqësore? Ndoshta. Padyshim është sepse këta njerëz dinë sesi prodhohet vera.

Shumë vreshta të të dyja luginave janë shitur. David Bos, një fermer i ri i ardhur nga Midwest me pamjen ungjillore që tradhton një të kaluar si student feje, lëvdon avantazhet e biodinamikës; të pesë vreshtat e Grgich Hills, ndërmarrjes së verërave të Napas për të cilën punon, janë çertifikuar nga Demeter. "Njerëzit pyesin nëse ia vlen barra qiranë nga pikëpamja ekonomike", më ka thënë kur më ka çuar të vizitoj një afër me Yountville (fermerë të ndryshëm kanë thënë se kalimi fillestar tek biodinamika u ka kushtuar disa mijëra dollarë akri për disa vjet). "Por e kemi parë biodinamikën që t'i shërojë vreshtat tona": duke përdorur metodat biodinamike, ka shpëtuar një vreshtë të prishur që kultivues të tjerë do ta kishin shkulur. Tani bistakët e këtij vreshti janë një pjesë e Cabernet Yountville të vlerësuar të tij. "Po prodhojmë 300-400 arka në vit", rrëfen ai. "E shesim vetëm nëpërmjet sallës tonë të shijimit dhe kushton 135 dollarë shishja".

Kultivuesit e viteve 1970 kalojnë me shpejtësi nga bota e praktikës në atë shpirtërore. Për shembull, Michael Sipiora punon në Quintessa, një pronë spektakolare në Silverado Trail. Është njohës i madh i verës, në fakt përpara se t'i bashkohej çiftit tradicionalist të pronarëve të Quintessa, Valeria dhe Agustin Huneeus, kultivonte vreshtat e Stag's Leap. Diferenca midis biologjikes dhe biodinamikes, më ka thënë, qëndron tek "energjia". Ka vazhduar më pas duke folur për nivelet e vetëdijes të Steiner: nivelin "eterik" të botës vegjetale, atë "astrale" të mbretërisë së kafshëve, nivelet e energjisë kozmike dhe tokësore që ndajmë me kafshët dhe nivelin e "shqiponjës" të arritur nga njerëzit.

Sipiora gropos kristale dhe i ngarkon me "qëllim". Uji - "lajmëtari i madh" - është argumenti i tij i parapëlqyer. Është krenar për "formën e fluksit", një shatërvan me kaskadë me vaska të dyfishta në çdo nivel që e rrotullon ujin në "vorbulla" të kundërta, duke e karikuar me energji; uji pastaj shpërndahet në të gjithë pronën. Sipiora merret personalisht me shumë prej preparateve të përgatitura nga Steiner dhe atë që nuk mund ta kultivojë brenda fermës e blen tek Josephine Porter Institute të shtetit Virginia: veshkë dreri dhe lëkurë lisi për ta groposur në kafka.

Ky lloj kulti sektar e bën të çmendet Aaron Pott. Pott është një prodhues verërash dhe këshilltar (në të kaluarën për Quintessa) që po krijon vreshtin e tij personal. Ka studiuar si në Universitetin e Kalifornisë në Davis, ashtu dhe në Universitetin e Burgundisë, dhe ka punuar në dy kështjella të Bordosë në Francë, duke fituar kështu njohuri si të Botës së Vjetër, ashtu dhe të Botës së Re. U vu në kontakt me bujqësinë biodinamike për herë të parë në Francë dhe e thelloi çështjen kur Quintessa e zgjeroi programin biodinamik të saj. I quan shumë preparate biodinamikë "qesharakë" dhe "mesjetarë".

Problemi, pohon ai, është se Steiner shkroi pak lidhur me rrushin (vetëm gjysëm faqeje të leksioneve të tij lidhur me bujqësinë) dhe dija e tij për kultivimin bazohej mbi përvojat e tij në Europën Qendrore të ftohtë, një vend totalisht i huaj respektivisht klimës së Napas dhe Sonomas. Shumë preparate synojnë që të stimulojnë pjekjen e rrushit, ndërsa në Kaliforni një prej problemeve kryesore është pjekja e tepruar.

Por Pott nuk e hedh poshtë biodinamikën 100 përqind. "Parimet që çmoj", shpjegon ai, "janë ato që thonë - me fjalët e Steiner - "Vëzhgo gjithçka që ka përreth. Përdor preparate që funksionojnë. Këto janë gjëra që kanë funksionuar në Gjermaninë qendrore. Secili të shikojë se çfarë po ndodh në vreshtin e vet dhe t'i përdorë këto teknika". Pott ka shtypur gjethe agaveje, pjesa e brendshme e të cilave ruan lagështinë e shkretëtirës dhe e ka spërkatur komposton në vreshta për të shmangur efektet e një ekspozimi të tepruar ndaj diellit dhe "pa shiko, pa shiko, ka funksionuar". Pse të tjerë nuk e adoptojnë filozofinë e Steiner për të siguruar efekte pragmatike të ngjashme dhe skartojnë atë që është dukshëm e papërshtatshme për klimën e tyre? Ngre shpatullat. "Pse kristianët nuk ndjekin mësimet e Krishtit?".

Në fund, gjithçka qëndron tek feja. Studime shkencore që kanë krahasuar ferma biologjike dhe tradicionale kanë treguar se fermat biologjike kanë një tokë me cilësi me të mirë, sipas John Reganold, shkencëtar i tokave pranë Washington State University. Por studime që krahasojnë tokën e fermave biologjike dhe biodinamike tregojnë "rezultate kontradiktore", pohon ai. Shkencëtari ka krahasuar tokën e vreshtave biodinamike dhe biologjike kufitare dhe nuk ka hasur diferenca. Megjithëse një analizë kimike e rrushit ka nënvizuar disa diferenca, nga një shijim i verbër vere Merlot e ardhur nga ato vreshta, shijuesit nuk kanë ditur të shprehen. Pavarësisht gjithçkaje, Reganold është një mbështetës i metodës: "Kultivuesit biodinamikë vëzhgojnë kultivimin dhe janë në kontakt me të shumë më shpesh respektivisht kultivuesve tradicionalë". Natyrisht, është kënaqur që bujqit biodinamikë kujdesen kaq shumë për tokën.

Nëqoftëse biodinamikë nënkuptohet vetëm që toka mbi të cilën rrushi kultivohet do të jetë më e mira për brezat e ardhshëm, atëherë jemi të gjithë dakord, "Nuk bëhesh i pasur duke prodhuar verë, ua siguroj këtë", thotë Jim Fetzer, familja e të cilit ka mbetur në fushën e zhvillimit ndërtimor dhe në kultivimin e rrushit pasi ka shitur kantinën e rrushit në pronësi. Paratë qëndrojnë tek terreni, duke parë beneficet e padiskutueshme që bujqësia biodinamike ka për jetën e truallit, ndoshta në fund të fundit është një investim i mirë.

Corby Kummer është redaktor i vjetër i së përmuajshmes "Atlantic" dhe autor i librave "The Joy of Coffee" dhe "The Pleasures of Slow Food".

Përgatiti

ARMIN TIRANA

Fëshfërima e Taosit, misteri që po çmend qytetin

Disa prej banorëve të tij, rreth 2% - prej vitesh dëgjojnë një lloj fëshfërime me frekuencë të ulët që vjen nga shkretëtira që rrethon qytetin


Taos është një qytet i vogël në Nju-Meksiko (të Shteteve të Bash-kuara të Amerikës). Disa prej banorëve të tij, rreth 2% - prej vitesh dëgjojnë një lloj fëshfërime me frekuencë të ulët, që vjen nga shkretëtira që rrethon qytetin. Pasojë e presionit të ulët atmosferik? Askush nuk merr përsipër ta njohë si përgjigje përfundimtare.

Shërben pikërisht për këtë qëllim dhe falë metodës së saj të përpjekje-dështim dhe eksperimenteve të vazhdueshme, ia ka dalë t'u japë shpjegime shumë gjërave, të cilat kohë më parë dukeshin të pashpjegueshme. Të vuajturit e këtij fenomeni raportojnë të kenë dëgjuar një zukatje (zhurmë e lehtë) të frekuencave të ulta. Simptomat e tjera përfshijnë kokëdhembje, ankthe, gjakderdhje të shpeshta nga hundët dhe humbje të çuditshme të balancës.

Mendohet se ekziston pothuajse çdokund, por fenomeni i Taos-it, Nju-Meksiko, është më i njohuri nga të gjitha.

A është krijim njerëzor, fenomen natyror, apo është manifestim i ndonjë bote të huaj të panjohur?

Me siguri që raportimet më të shpeshta dhe më të njohura të kësaj "zhurme" vijnë nga Taos-i, Nju-Meksiko. Duke filluar rreth viteve 90', ky zë ka qenë një zukatje me frekuencë të dobët, tingulli i të cilës krahasohet me tingullin e mbytur dhe të dobët të një motori diesel, apo të një ventilatori të madh.

I paraqitur me frekuencë diku 33 deri 80 Hz(Herc), ky zë qëndron në prag të kufirit të dëgjimit njerëzor, edhe pse jo të gjithë mund ta dëgjojnë atë. Shpesh është raportuar të jetë më i zëshëm apo më i fuqishëm gjatë natës dhe është menduar se shkaku i saj rrjedh prej një histerie masive deri tek eksperimentet që përfshijnë armët elektromagnetike të luftës, apo sistemet e propulsionit, të cilat testohen në sekret.

Është interesante fakti, se jo të gjithë mund ta dëgjojnë atë, dhe se mbyllja e veshëve me pambuk apo duke përdor kufje veshi, nuk bën ndonjë dallim. I 'vuajturi' vazhdon ta dëgjojë zërin, sikur ai të mos e pranonte atë nëpërmjet veshëve të tij, por nëpërmjet tërë trupit.

Kjo do të mund ta shpjegonte besimin, se atje mund të ketë ndonjë forcë të jashtme që vepron mbi ta në formën e radiovalëve me frekuenca të ulëta, të cilat do të përmbytnin tërë zonën me një mënyrë jo të fokusuar, e ngjashme me mënyrën se si një megafon shpërndan zërin në tërë hapësirën pa bërë 'diskriminime'.

Efekte të ngjashme mund të krijohen tek disa njerëz, kur motorët elektrik prodhojnë aksidentalisht zhurma të frekuencave të caktuara, pavarësisht pozicionit të tyre, edhe pse ky nuk duket të jetë rasti i Taos-it, Nju-Meksiko. Hulumtuesit dhe kërkuesit e ndryshëm kanë tentuar të lokalizojnë burimin e këtij tingulli, por nuk ja kanë arritur.

Tingulli, duke lëvizur nëpër ajër dhe tokë, i humb më shpejt frekuencat e larta sesa ato të ultat, dhe pikërisht për këtë arsye, janë frekuencat e ulta ato që udhëtojnë më larg, dhe ato fëshfërima të intensitetit të ulët janë gjithçka që mund të dëgjohet. Kjo e bën të vështirë për t'u identifikuar, sepse nuk tingëllon më si burimi origjinal. Një tingull me frekuencë të ulët kur takon një objekt solid si për shembull një ndërtesë, ai duket se rikumbon dhe zgjerohet tek të gjithë brenda, dhe në një farë mënyre ky mund të jetë edhe shpjegimi pse shumica deklarojnë se zëri është më i lartë në ambiente të mbyllura në krahasim me ato të hapura. Kjo gjithashtu kontribon në vuajtjen ende më të madhe të atyre që e dëgjojnë zukatjen, teksa interferon me gjumin e tyre, si rezultat i mbylljes. Kjo mund të jetë edhe shkaktare e marramendjes dhe turbullimit që shpesh thuhet të jetë pasojë e 'zhurmës misterioze', pasi ndërprerja dhe interferimi në gjumin e rregullt të shkaktuar në kohëra të gjata mund të ndikojë në gjendjen shëndetësore të njeriut, duke e bërë atë të këputur, të dobët, madje t'i shkaktojë edhe aluçinacione. Shumica e banorëve dyshojnë dhe besojnë se ky mund të jetë një eksperimet i shërbimeve sekrete, testimi i një arme e mbrojtjes, e cila ka për qëllim studimin e efekteve afatgjata, që kjo armë mund të jketë në forcat armike.

Përgatiti

KLARITA BAJRAKTARI

 

Perandoria e Shenjtë Romake gjermanike

Më 21 shkurt të vitit 962 Mbreti i Gjermanisë, Otoni i Madh merrte në Bazilikën e Shën Pjetrit në Romë kurorën perandorake nga duart e Papës Gjoni XII. Ky është akti themelues i Perandorisë së Shenjtë Romake gjermanike


Fundi i Perandorisë së dashur

Më 21 shkurt të vitit 962 Mbreti i Gjermanisë, Otoni i Madh merrte në Bazilikën e Shën Pjetrit në Romë kurorën perandorake nga duart e Papës Gjoni XII. Ky është akti themelues i Perandorisë së Shenjtë Romake gjermanike. Kjo perandori, e cila lind në një epokë ku pranë Kishës dominonte ideologjia e një orbis christianus universalis, do të zhduket zyrtarisht në vitin 1806, në një moment në të cilin Europa është e gjymtuar nga trazira revolucionare dhe nga luftërat napoleonike, si dhe vlerat kristiane janë vënë nën sulm nga filozofia e Iluminizmit.

Në momentin në të cilin kurorëzohet Otoni i Madh, mendimi i Perandorisë Romake është akoma i gjallë pranë njerëzve të kishës dhe njerëzve të kulturuar dhe një kujtim i tillë është i pranishëm në rite dhe në shprehje të caktuara: përpara se të bëhet perandor, Mbreti i Gjermanisë mban titullin e "Mbretit të romakëve". Pikërisht siç do të përcaktohet në vijim trashëgimtari i fronit perandorak.

Me të njëjtën mënyrë, pallati i Frankfurtit, ku zgjedhësit caktojnë perandorin mban emrin Römerhaus. Traditës romake i shtohet trashëgimia kristiane, pasi që pas Kostandinit, Perandoria Romake ishte bërë kristiane. Më pak se katër shekuj pas përfundimit të Perandorisë Romake të Perëndimit, Papati kish restauruar Perandorinë në vitin 800 në favor të Karlit të Madh, Mbret i frankëve dhe kjo renovatio romani imperii kishte mbijetuar deri në vitin 887. Kështu, restaurimi i vitit 962 është për t'u vendosur në vijueshmërinë e kurorëzimit të Karlit të Madh.

Perandoria e Shenjtë Romake, në të cilën mbretëron Otoni i Madh, është më pak e zgjeruar se ajo Karolinge. Mbretëria e Gjermanisë përfaqëson zemrën e strukturës dhe perandori ka qenë gjithmonë princ gjerman. Dominimi i saj shtrihet drejt lindjes dhe i ka kufijtë e saj pak a shumë përkues me ato të Francia orientalis të Traktatit të Verdunit të vitit 843, pasi përfshin edhe dukatin sllav të Bohemisë, pasi Duka Bolesllav është njohur vasal i Otonit.

Përtej Mbretërisë së Gjermanisë, Perandoria e Shenjtë Romake e shtrin sovranitetin e saj mbi Francia media e lashtë (Lotaringinë), domethënë mbi dukatet e Lorenës së Poshtme dhe të Sipërme, mbretëritë e Burgonjës e të Arlesit dhe Mbretërinë e Italisë, e kufizuar në fakt vetëm në Italinë veriore, për sa Italia qendrore është nën dominimin e Shtetit të Kishës dhe Jugun e Siçilinë, për një kohë të gjatë objekt kontestimi midis bizantinëve dhe arabëve, do të bëhet në fund të shekullit XI Mbretëria normane e Dy Siçilive (teorikisht vasale e Papatit). Në të kundërt, Francia occidentalis nuk është më pjesë e Perandorisë së Shenjtë dhe me ngjitjen në pushtet të Kapetingëve në vitin 987 transformohet në një mbretëri plotësisht të pavarur.

Perandoria e re, më pak e shtrirë se ajo karolinge, paraqet megjithatë një karakter universaliteti të pakontestueshëm, në funksion të larmisë së popujve dhe gjuhëve që e përbëjnë. Gjermanë, flamingë, sllavë, italianë, francezë jetojnë në brendësi të territorit të saj, ku zënë hapësira homogjene nga pikëpamja gjuhësore. Në ndryshim nga Perandoria Karolinge, ajo e Otonit karakterizohet edhe nga mungesa e një pushteti qendror të fortë. Jo vetëm mbretëritë periferike gëzojnë autonomi shumë të madhe administrative, por edhe në vetë Mbretërinë e Gjermanisë pushteti real ndodhet më shumë në nivelin e dukëve dhe të vasalëve të tyre. Kjo shpjegon se pse Otoni i Madh dhe pasuesit e tij janë mbështetur mbi peshkopët për ta konsoliduar autoritetin e tyre. Së fundmi, Perandoria e Shenjtë Romake është një perandori kristiane dhe për Kishën e epokës misioni i perandorit është ai i realizimit të orbis christianus.

Aleanca midis Kishës dhe perandorisë i jep perandorit një autoritet moral mbi tërësinë e kristianizmit latin, të paktën deri në shekullin XIII. Deri në vdekjen e Frederikut II Hohenstaufen, perandoria konsiderohet si forca morale dhe politike më e madhe e perëndimit. Kreu i Perandorisë së Shenjtë Romake, i konsideruar si kreu i "Res Publica" kristiane, ushtron një lloj primati honorifik mbi monarkët e tjerë. Pavarësisht konflikteve që do ta kundërvënë Papatin me perandorin, me rastin e Grindjes për Kurorëzimet (1073-1122) apo me çkishërimet e dhëna Pederikut II (1212-1250), prestigji i perandorit do të mbesë praktikisht i paprekur.

Gjatë tri shekujve të para të ekzistencës së saj, Perandoria e ka zgjeruar bazën territoriale të saj. Nën Otonët (936-1024) dhe Dinastinë Salike (1024-1125), ungjillëzimi i popullsive pagane të lindjes ka ecur me të njëjtin hap me pushtimin dhe gjermanizimin e zonave të ndodhura përtej Elbës. Ky Drang nach Osten është shoqëruar me zhvillimin e influencës së Perandorisë në shtetet e pavarura dhe të kristianizuara vonë të Hungarisë e të Polonisë. Por është ndoshta nën Federikun II të Svevisë që është rrezikuar të realizohet ëndrra e vjetër e krijimit të një orbis christianus universalis. Trashëgimtar nga ana e nënës i Mbretërisë normane të Dy Siçilive, Federiku II e ka integruar de facto me Perandorinë pothuajse të gjithë Italinë. Duke vazhduar në rrugën e Dominium mundi, svevi arrin në vitin 1229 që të rekuperojë paqësisht pjesën më të madhe të Vendeve të Shenjta në Palestinë, fakt që i jep mundësinë të kurorëzohet Mbret i Jeruzalemit.

Me Federikun II, Perandoria e Shenjtë Romake del si perandoria e vetme kristiane, pasi që në atë moment Perandoria Kristiane e Lindjes ndodhet në dekompozim të plotë. Megjithatë, për Papatin, Federiku II është një kërcënim ndaj pushtetit shpirtëror të tij dhe për këtë arsye do të luftohet në mënyrë të ashpër.

Pas vdekjes së Federikut II dhe masakrimit të trashëgimtarëve të tij (nën nxitjen e Papatit), Perandoria e Shenjtë Romake futet në një periudhë të gjatë paqartësie dhe trazirash. Nga viti 1250 deri më 1273 verifikohet një periudhë "interregnum", gjatë së cilës kolegji i princave zgjedhës, i gjymtuar nga përçarjet e fuqishme të brendshme, ia ofron në suksesin kurorën Mbretit Alfonsi X të Aragonës dhe Rikardit të Kornuollit. Zgjedhja e Rudolfit të Habsburgëve në vitin 1273 sjell një qetësi të caktuar në Gjermani dhe marrëdhëniet me Papatin gjejnë një përmirësim të fortë, pikërisht pse Rudolfi I çinteresohet për Italinë, ku agjentët e Papës e kishin dobësuar autoritetin perandorak.

Pas vdekjes së Rudolfit I në vitin 1291, Gjermania fillon të ndeshet sërish me një periudhë paqëndrueshmërie. Froni perandorak diskutohet midis Habsburgëve, të forcuar nga blerja e Austrisë, shtëpisë së Luksemburgut dhe Vitelsbakëve të Bavarisë.

Njëfarë stabiliteti kthehet me Perandorin Karli IV i Luksemburgut (1346-1378), por periudha e mëparshme e krizës e Perandorisë së Shenjtë Romake ka pasur për pasojë një erozion territorial të rëndësishëm. Mbretëritë periferike janë shkëputur. Mbretëria e Burgonjës është absorbuar në mënyrë progresive nga Kapetingët dhe nga Valuatë e Mbretërisë së Francës. Në vitin 1480 do të jetë radha e Mbretërisë së Provansës, prej disa kohësh e pavarur de facto. Në Itali autoriteti perandorak, tashmë i kufizuar në veriperëndim të gadishullit, është më shumë teorik sesa real. Në shekullin XIV, Perandoria tenton gjithnjë e më shumë të tërhiqet mbi hapësirën gjermanike dhe vazhdon ekspansionin e saj në lindje me integrimin e Pomeranisë dhe të Silezisë, ndërsa duke filluar nga viti 1226 Kalorësit Teutonë krijojnë një shtet të pavarur në trojet pagane të Livonisë dhe të Prusisë, një shtet që afirmohet në shekullin XIV si një bastion i kulturës gjermane në brigjet e Balltikut.

Delimitimi i Perandorisë së Shenjtë Romake me botën gjermane shoqërohet nga një ripërkufizim i institucioneve. Pas krizës së shekullit XIII dhe XIV, në një Gjermani ku zhvillimi i aktiviteteve artizanale dhe tregtare kërkon paqe sociale, me promulgimin në vitin 1356 të Bulës së Artë, Perandori Karli V fikson rregulla të qëndrueshme dhe të sakta për zgjedhjen e sovranëve. Pinjoll i shtëpisë së Luksemburgut, letrar në korrespondencë me Petrarkën, ky sovran është krijuesi i Rajhut gjerman. Bula e Artë konfirmonte parimin e monarkisë së zgjidhshme, por fiksonte në mënyrë të qartë dhe të saktë modalitetet për zgjedhjen e monarkut. Perandori, Mbret i Gjermanisë, duhet të zgjidhet nga anëtarët e Kolegjit të Princave Zgjedhës (Kurfursten), i përbërë nga 7 elementë, 3 ekleziastë (arqipeshkët e Këlnit, Magoncës dhe Trevirit) dhe 4 laikë (Mbreti i Bohemisë, Zgjedhësi i Saksonisë, Konti Palatin i Renit dhe Margravi i Brandenburgut). Kandidati që siguron votat e të paktën 4 zgjedhësve bëhet "Mbret i romakëve" përpara se të zgjidhet perandor, për të cilin konfirmimi papnor nuk është më i nevojshëm. Princat zgjedhës bëhen "Këshilltarët e përhershëm të Mbretërisë".

Megjithë parimin e theksuar zgjedhës, perandorët do ta caktojnë gjithmonë pasuesin gjatë mbretërimit të tyre, duke investuar në përgjithësi djalin e tyre apo kushërinjtë më të afërt dhe duke i çelur kështu rrugën një trashëgimie të kurorës perandorake. Për sa i përket Dietës, duhet pritur fundi i shekullit XV që të marrë organizimin përfundimtar të saj me tri Kolegje, atë të Princave Zgjedhës, atë të Princave dhe atë të Qyteteve të Lira.

Zgjedhja si perandor në mars të vitit 1438 e Albertit II të Habsburgut shënon një moment vendimtar në evolucionin e Perandorisë. Nga ai moment, kurora perandorake do të jetë pothuajse gjithmonë mbi kokën e një habsburgasi, me përjashtim të intermexos së shkurtër bavareze të Karlit VII Vitelsbach (1742-1745). Politika tradicionale e Habsburgëve ka qenë gjithmonë ajo e rritjes së posedimeve të drejtpërdrejta nëpërmjet martesave dhe aleancave. Të fortë nga prestigji i sjellë prej titullit perandorak, habsburgët privilegjojnë shpesh interesat e shtëpisë respektivisht atyre të perandorisë. Kështu, Frederiku III (1440-1493) - perandori i fundit i kurorëzuar në Romë nga një Papë - i imponon djalit Maksimilian martesën me Marien e Burgonjës, trashëgimtare e Dukës Karl Guximtari. Në këtë mënyrë, hyn në pasurinë habsburge pjesa më e madhe e trashëgimisë burgonjase, edhe me koston e shpërthimit të një lufte me Francën.

I bërë perandor në vitin 1493, Maksimiliani pa i lënë mënjanë interesat habsburge kërkon që t'i rijapë forcë Perandorisë, e shkatërruar nga luftëra të brendshme të favorizuara nga një pushtet qendror pak efikas. Në vitin 1495 miraton një Edikt Paqeje të Përjetshme, me të cilin ndalon luftërat private; më pas krijon Gjykatën Supreme të Perandorisë, gjykatë apeli e vërtetë për vendimet apo gjykimet e marra nga princat dhe qytetet e lira. Por Maksimiliani ndjek edhe politikën tradicionale të martesave, duke e martuar djalin Filipi i Bukur me Xhovanën e Çmendur, që do të bëhet më vonë trashëgimtare e kurorës së Spanjës.

Nga ky çift mbretëror lind në vitin 1500 Karli V i ardhshëm, i cili duke filluar nga viti 1516 mbretëron në Spanjë dhe në posedimet italiane dhe amerikane të saj. Vëllai i Karlit V, Ferdinandi, martohet me Ana Jagelonen dhe motra e tij, Maria e Austrisë, martohet me Luigji Jagelonin, trashëgimtarë të froneve të Bohemisë dhe Hungarisë, që në vitin 1526 do të futen e të bëhen pjesë e trashëgimisë së Habsburgëve.

Në këtë pikë, Perandoria e Shenjtë transformohet në një komponente, veç të tjerash më pak e pasur, e perandorisë habsburge të sapolindur.

Me vdekjen e Maksimilianit I në vitin 1519, Kolegji Zgjedhor e skarton kandidaturën e Mbretit të Francës, Francesku I, si jogjerman dhe e orienton zgjedhjen e tij nga Karli V, tashmë "Mbret i Spanjave", pasi është trashëgimtar gjaku i Maksimilianit dhe i pajisur me mbështetjen e bankierëve gjermanë.

Padron i një perandorie të pafundme, Karli V kultivon ambicien që të rivendosë unitetin e botës kristiane dhe të ndërmarrë një kryqëzatë të re kundër kërcënimit osman. Por ideali i një Perëndimi kristian të bashkuar nën flamurin perandorak është më shumë një utopi, në një epokë në të cilën "shumëkristiani" Mbret i Francës, Françesku I, është bërë aleat i turqve. Edhe uniteti fetar i Perëndimit është gati për t'u prishur, sidomos pasi që në vitin 1517 predikimi i Martin Luterit kish shkaktuar një turbullirë të madhe në Perandori. Princat gjermanë, të cilët kishin zgjedhur të mbështesnin Reformën, kishin shpalosur flamurin e revoltës kundër Perandorit dhe nuk ngurronin që t'i kërkonin ndihmë Mbretit të Francës. Ëndërra e pamundur e Karlit V për të bashkuar të gjithë Perëndimin kundër turqve është pa shpresa dhe, për të sjellë një dukje paqeje civile në Gjermani, perandori duhet të dorëzohet dhe të pranojë Paqen e Augustas të vitit 1555, e cila bën zyrtar luteranizmin.

Pas abdikimit të tij në vitin 1556, që gjeneron një ndarje të posedimeve midis djalit të tij Filipi II, kreu i degës spanjolle të habsburgëve dhe vëllait të tij Ferdinand, të degës austro-gjermane, rënia e Perandorisë bëhet gjithnjë e më e dukshme; tashmë nuk është gjë tjetër veçse një konfederatë princash dhe qytetesh mbi të cilat perandori nuk posedon kurrfarë mjeti për të imponuar autoritetin e tij.

Lufta 30-vjeçare (1618-1648), e lindur nga revolta protestante e Bohemisë, u shndërrua menjëherë në luftë evropiane, në të cilën Mbreti i Francës dhe Mbreti i Suedisë morën një rol të rëndësishëm në punët e brendshme të Perandorisë.

Mund të pohohet se pas vitit 1648, Perandoria e Shenjtë Romake pushon së ekzistuari si fuqi politike. Traktati i Vestfalisë ridizenjojnë hartën politike të Perandorisë, duke i hequr Alzasën dhe tri peshkopata. Constitutio westphalica mbështetet tashmë mbi baza të reja midis Perandorit dhe princave. Perandori zgjidhet gjithmonë nga princat zgjedhës, të bërë 8 me futjen e Bavarisë në Kolegjin Zgjedhor, por pushtetet e pakta që ai ruan janë ngushtësisht të kufizuara nga capitolazione perpetua. Me tri Kolegjet e saj, Dieta mblidhet gjithmonë me kërkesën e sovranit, vazhdon të votojë rezoluta që bëhen ligje të Perandorisë vetëm pas miratimit nga ana e Perandorit. Por sistemi nuk mund të funksionojë përveçse nëpërmjet marrëveshjes midis Perandorit dhe anëtarëve të Dietës dhe ky mirëkuptim regjistrohet vetëm në raste të jashtëzakonshme. Constitutio westphalica u akordon princave avantazhe substanciale: të pavarur faktikisht, ata disponojnë tashmë "superioritet territorial" (Landeshoheit), domethënë të "drejtën për të përfunduar midis tyre dhe me fuqi të huaja traktate për garancinë dhe sigurinë reciproke të tyre", bile me rezervën formale që "këto traktate të mos jenë të drejtuar as kundër Perandorit, as kundër paqes publike të Perandorisë".

Disa princa, si ato Hohenzollern, nuk do të vonojnë të paraqiten si rivalë të vetë Perandorit gjatë shekullit XVII. Pavarësisht kësaj, ideali në origjinën e Perandorisë së Shenjtë Romake nuk ka vdekur krejtësisht. Praktikisht, kur në vitin 1683 turqit rrethojnë Vjenën, të gjithë princat e Perandorisë së Shenjtë Romake, katolikë dhe protestantë, përveç Mbretit të Polonisë, Johan Sobieskit dhe Karlit V, Dukë i Lorenës, vrapojnë në ndihmë të Perandorit Leopoldi I.

Të gjithë dërgojnë trupat që do t'i detyrojnë turqit, të mundur në Kahlberg, që të tërhiqen, por në këtë grup nuk bën pjesë shumë kristiani "Mbreti Diell" Luigji XIV i Francës, që deri e ka detyruar fisnikërinë franceze që të veprojë me titull personal në mbrojtjen e kristianizmit të kërcënuar. Por kemi të bëjmë me një përpjekje të fundit pa të nesërme. Perandoria nuk është më shumë se një simbol, i asaj të një të kaluare të lavdishme, por tashmë të përfunduar.

"Perandoria e Shenjtë Romake e dashur", siç e quan Gëtja, futet atëhere në një agoni të gjatë që do të zgjasë dy shekuj e gjysëm, deri sa do të shuhet përfundimisht kur Perandori i fundit i saj, Françesku II do të deklarojë në mënyrë solemne më 6 gusht të vitit 1806 heqjen dorë të tij "nga kurora e Perandorisë së Shenjtë Romake të Kombit Gjerman". Dy vjet më parë kish bashkuar posedimet e Shtëpisë së Habsburgëve në një Perandori të Austrisë, i së cilës ishte shpallur Perandor me emrin Françesku I. Në këtë mënyrë, nën goditjet e njëkohshme të Napoleonit dhe të "klientelës" së tij të "mercenarëve" gjermanë, zhdukej pas 8 shekujsh e gjysëm Rajhu i Parë i themeluar nga Otoni i Madh.

Përgatiti

ARMIN TIRANA

Përbindësh apo jo përbindësh

Eduard Streltsov ndërron jetë në vitin 1990, vetëm 53 vjeç nga një kancer në fyt, i shkaktuar sipas të gjitha gjasave nga puna në minierat siberiane


Kur më 25 maj të vitit 1958 Eduard Streltsov kaloi pragun e daçës së Eduard Karakhanovit, oficerit të ushtrisë prej pak kohësh i kthyer nga territoret e largëta të Bashkimit Sovjetik lindor, e gjitha bota shtrihej përpara këmbëve të tij. Ishte i gjatë, i ri, energjik, magjepës dhe sidomos plot me talent. Me një top midis këmbëve dinte të bënte gjëra të pabesueshme. Kurrë nuk ishte parë një si ai në fushat e futbollit të Bashkimit Sovjetik, pohonin në unanimitet komentatorët sportivë; një opinion ky i përhapur edhe në pjesën e Europës të ndodhur në perëndim të Perdes së Hekurt, nga momenti që në vitin 1957 emri atëherë i 20-vjeçarit Eduard Streltsov, figuronte në vendin e shtatë në renditjen e kandidatëve për fitimin e Topit të Artë, i dhënë atë vit sulmuesit të Real Madridit, Alfredo Di Stefano.

Pak ditë pas asaj mbrëmjeje të qetë maji, Bashkimi Sovjetik debutonte në fazën finale të një kampionati botëror, duke barazuar 2 me 2 me Anglinë. Por, Streltsov nuk qe i pranishëm. As në fushë, dhe aq më pak në stol. Ishte mbyllur në një qeli të Butirkas, njërit prej burgjeve sovjetikë më të ashpër, në pritje të gjykimit për një akuzë përdhunimi. U dënua me 12 vjet dhe u dërgua në një gulag. Për një krim, që sipas thënies së shumë njerëzve, nuk e kishte kryer kurrë.

Streltsov përfaqësonte një shkëndijë drite në qiellin e plumbtë të futbollit sovjetik të fillimit të viteve Pesëdhjetë. Deri në vdekjen e Josif Stalinit, të ndodhur në marsin e vitit 1953, presioni ndaj kombëtares së Bashkimit Sovjetik ishte i madh. Futbolli ishte politikë dhe çdo humbje përfaqësonte një "dëmtim ndaj imazhit të shtetit sovjetik". Kur në vitin 1952 në Lojërat Olimpike të Helsinkit, Bashkimi Sovjetik u eliminua nga Jugosllavia, një gazetë e Beogradit kishte në faqe të parë "Tito mund Stalinin 3 me 1". I egërsuar në kulm, diktatori gjeorgjian e goditi rëndshëm CDSA-në e Moskës, skuadrën e ushtrisë (sot CSKA) lojtarët e së cilës përbënin skeletin kryesor të kombëtares, duke e shkrirë klubin dhe duke dënuar për jetë tri futbollistë.

Vdekja e Stalinit e kishte mjedisin me më shumë frymëmarrje; për pjesën tjetër kishte menduar Streltsov, që kish debutuar në vitin 1954 në radhët e Torpedos së Moskës (klubi i pestë i kryeqytetit, në atë kohë i lidhur me ZIL-in, ndërmarrjen prodhuese të automobilave dhe kamionëve) duke vendosur menjëherë një primat: në moshën 16 vjeç, 8 muaj dhe 24 ditë ishte bërë golashënuesi më i ri i të gjitha kohërave në historinë e kampionatit të Bashkimit Sovjetik. Menjëherë i kooptuar nga kombëtarja, kishte debutuar duke i shënuar një trigolësh Suedisë në një takim miqësor.

Në Lojarët Olimpike të Melburnit të vitit 1956 kishte ardhur edhe kryevepra e tij. Ishte një Bashkim Sovjetik me fasho ai që po kërkonte t'i rezistonte Bullgarisë në gjysmëfinalen e Olimpiadës, pasi kish eliminuar në turet e mëparshme Gjermaninë Perëndimore (gol vendimtar i Streltsov) dhe Indonezinë. Sulmuesi i majtë Nikolay Tyschenko luante me një klavikul të thyer, ndërsa sulmuesi Valentin Ivanov çalonte në mënyrë të dukshme. Duke mos ekzistuar akoma ndërrimet e lojtarëve, Bashkimi Sovjetik luante me nëntë lojtarë, duke paguar haraçin në minutat e para të kohës shtesë: 1 me 0 për Bullgarinë, por që nuk i kishte bërë ende hesapet me Streltsov, qysh në moshën 18-vjeçare i pajisur me klas dhe personalitet të mjaftueshëm për të marrë mbi shpatulla skuadrën dhe realizuar një dygolësh në minutat e fundit. Sovjetikët do të fitonin edhe medaljen e arit olimpike, por me Streltsov e degdisur në stol për zgjedhje teknike. Gavril Kaçalin, kryetrajneri i Bashkimit Sovjetik, në fakt donte që dyshja sulmuese të përbëhej nga lojtarë të të njëjtit klub, për më tepër tashmë të sfilitur. Jashtë Ivanov për arsye dëmtimi, automatikisht kishte dalë stoli edhe për Streltsov, që nuk mori as edhe medaljen (politika e Bashkimit Sovjetik parashikonte që ajo t'i jepej vetëm atij që praktikisht e kish luajtur finalen). Nikita Simonian, zëvendësuesi i Streltsov gjatë aktit të fundit, i ofroi të vetën në fund të takimit. "Mos e vrit mendjen, Nikita", qe përgjigja. "Kam kohë që të fitoj shumë trofe të tjerë". Ndoshta do të kish qenë vërtet kështu, nëqoftëse pak më shumë se dy vjet më pas, Streltsov të mos ishte përplasur tek Marina Lebedeva.

Le të kthehemi në mbrëmjen famëkeqe të 25 majit 1958, në daçën e Karakhanovit, ku vodka rrjedh lumë dhe femrat nuk mungojnë. Mëngjesin e nesërm, Streltsov zgjohet me në krah bukuroshen Lebedeva. Pak orë më pas, arrestohet me akuzën se e kish përdhunuar. Gjatë seancës së pyetjeve, një agjent i KGB-së i afrohet të arrestuarit: "Jashtë nga këtu të pret Botërori në Suedi. Rrëfehu dhe ne do të të nxjerrim". Streltsov bie brenda dhe pranon, duke nënshkruar kështu dënimin e vet. E ardhmja e tij nuk do të jetë sfida kundër Pelèsë apo Hamrinit, Ranit apo Fontenit, por ajo për mbijetesën në një kamp pune dhe riedukimi. Fajtor apo viktimë e një komploti? Është një prej mistereve më të mëdha të futbollit rus. E dobët duket teoria që e do Streltsov të ndëshkuar, pse ka refuzuar që të transferohet nga Torpedoja tek Dinamo e Moskës, duke i irrituar titullarët e kësaj të fundit, domethënë KGB-në.

Shumë më me baza është në fakt hipoteza se e gjithë ngjarja qe një makinacion i Jekaterina Furcevas, e vetmja femër që është pranuar ndonjëherë në Byronë Politike, organit ekzekutiv të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik. Të dy qenë njohur në hollin e Kremlinit gjatë festimeve për fitoren olimpike. Qe me këtë rast që, Furceva i kërkoi Streltsov që të martohej me vajzën e saj 16-vjeçare Svjetllana, duke marrë prej tij një refuzim të prerë. "Jam i fejuar dhe shpejt do të martohem", replikoi lojtari, që pak më vonë, ndoshta i tradhtuar nga avujt e alkoolit, e zgjidhi gojën me një grup shokësh: "Nuk martohem kurrë me atë majmun". Kalojnë pak javë dhe në shtyp fillon një fushatë tejet e dyshueshme denigrimi kundër idhullit të padiskutueshëm të futbollit sovjetik. "Ky nuk është hero", titullon në faqe të parë "Sovetsky Sport" në prillin e vitit 1957, për të komentuar nxjerrjen me të kuqe të Streltsov, për shkak të një reagimi të tepruar, në një ndeshje kundër Dinamos së Minskut. Është me vend që të përmendet se midis vitit 1954 dhe vitit 1958 në kampionatin sovjetik pati 45 përzënie nga loja për lojë të dhunshme; shtypi, duke e kushtuar vetëm nga një rresht, përcolli vetëm gjysmën. Streltsov qe i vetmi që meritoi titullin e faqes së parë.

Eduard Streltsov kthehet në shtëpi në vitin 1963 pas pesë vitesh burg, por skualifikimi për jetë i dhënë në momentin e dënimit i revokohet nga vetë Leonid Iliç Brezhnjevi, që kishte zëvendësuar Nikita Sergejeviç Hrushovin ("protektorin" politik të Furçevës) si Sekretar i Parë i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik në tetorin e vitit 1964. Mundi të lërë kushtu OTK-në, skuadrën lokale të Departamentit të Mbikqyrjes Teknike të ZIL-it, për Torpedon e Moskës së dashur. Në fushë zbret një lojtar i ngathët, i rënduar, por me cilësi teknike dhe balistike akoma të paprekura; në vitin 1965 Torpedoja është kampione kombëtare, tri vjet më pas vjen edhe Kupa e Bashkimit Sovjetik. Streltsov votohet si lojtari më i mirë sovjetik në vitet 1967 dhe 1968, duke u kthyer të veshë edhe fanellën e kombëtares, me të cilën totalizon 38 ndeshje dhe 24 gola. Më 1 nëntor të vitit 1966 është në fushë në Milano kundër Italisë, tashmë që nuk njihej, me shumë kilogram më tepër dhe me shumë flokë më pak. Kaltëroshët fitojnë 1 me 0, falë një goli të Guarneri. Është hakmarrja platonike e humbjes së pësuar në Sunderland disa muaj më parë me rastin e Kupës Rimet të zhvilluar në Angli. Mund të kish qenë botërori i tretë i Streltsov pas atyre të 1958 dhe 1962.

Eduard Streltsov ndërron jetë në vitin 1990, vetëm 53 vjeç nga një kancer në fyt, i shkaktuar sipas të gjitha gjasave nga puna në minierat siberiane. Vetëm në shtratin e vdekjes thyen heshtjen që ka mbajtur gjithmonë lidhur me ngjarjen, duke ju rrëfyer familjarëve pafajësinë e tij. Sot, stadiumi i Torpedos së Moskës mban emrin e tij. Sipas Aksel Vartanianit, historian dhe arkivist i futbollit në epokën sovjetike, "vlera simbolike e Streltsov është jashtëzakonisht e madhe. Në një botë intrigash dhe shtypjeje shtetërore, ai ishte heroikisht i pavarur".

Përgatiti:

ARMIN TIRANA

Këtu ribëhet historia

Një kompleks tempujsh në Turqi që janë ndërtuar edhe më parë se piramidat është duke rishkruar historinë e evolucionit njerëzor


Patrick Symmes

E quajnë kodra barkdalë, për shkak të konturit të rrumbullakët të këtij vendi në Turqinë juglindore. Në veri ka male me pyje. Në lindje të kodrës është rrafshnalta biblike e Harranit dhe në jug është kufiri sirian, i dukshëm 20 milje larg, që çon drejt tokave të lashta të Mesopotamisë dhe të Gjysmëhënës pjellore, rajoni që i dha jetë qytetërimit njerëzor. Dhe nën këmbët tona, sipas arkeologut Klaus Schmidt, janë gurët që shenjojnë pikërisht pikën prej ku njeriu e nisi atë ngjitje.

Tek qëndron mbi kodër në agim, duke mbikëqyrur në ekip prej 40 gërmuesish kurdë, arkeologu gjerman tregfon me dorë zbulimin e tij këtu, një revolucion në historinë e origjinës së njeriut. Schmidt ka zbuluar një kompleks shumë të madh dhe shumë të bukur tempujsh, një strukturë kaq e lashtë saqë mund të jetë e para gjë që qeniet njerëzore kanë ndërtuar ndonjëherë. Ky vend nuk është thjesht i lashtë, ai në fakt jep një ripërcaktim të së djathtës: tempulli u ndërtua 11500 vjet më parë - është tronditëse: 7000 vite përpara Piramidës së Madhe dhe më shumë se 6000 vite përpara se Stonehenge të merrte formë. Rrënojat janë kaq të hershme, saqë ato datojnë shumë përpara fshatrave, poçarisë, kafshëve të zbutura dhe madje edhe bujqësisë - thëngjijtë e parë të qytetërimit. Në fakt, Schmidt mendon se vetë tempulli, i ndërtuar pas fundit të të fundmes Epokë e Akullt u bë ai thëngjill - ishte shkëndija që lançoi njerëzimin drejt bujqësisë e blegtorisë, jetës urbane dhe të gjithë të tjerave që pasuan.

Göbekli Tepe - emri në turqisht për "kodrën barkdalë" - paraqet artin dhe fenë në fillimin e atij udhëtimi. Pas disa vitesh punë plot durim, Schmidt ka zbuluar atë që ai mendon se është prova përfundimtare që këtu ka qenë një vendndodhje gjigante ceremonialësh "një Romë e Epokës së Akullnajës", siç thotë ai, ku gjuetarët u mblodhën për të ndërtuar një komunitet fetar. Përtej kodrës, ai ka gjetur rrathë të skalitur prej guri, me dysheme e parketë si dhe stola dysh. Të gjithë rrathët kanë kolona në formë T-je që të kujtojnë monolitët e Ishullit të Pashkëve.

Ndonëse jo aq i madh sa Stonehenge - rrethi më i madh është 27 metra në diametër, ndërsa kolonat më të gjata janë 5 metra - rrënojat janë mbresëlënëse në numër. Vitin që kaloi Schmidt gjeti shembullin e tretë dhe të katërt të tempullit. Radarë që penetrojnë në tokë tregojnë se janë edhe 15 apo 20 rrënoja të tjera të tilla monumentale nën sipërfaqe. Ekipi gjermano-turk i Schmidt ka zbuluar gjithashtu 50 prej kolonave shumë të mëdha, duke përfshirë dy që u gjetën gjatë sezonit më të fundit të gërmimeve që nuk janë ende më të mëdhatë, por, sipas gjetjes së moshës me metodën e karbonit, janë veprat monumentale të artit më të lashta në botë.

Zbulimet e reja janë duke riformësuar më në fund konsensusin e avashtë të arkeologjisë. Göbekli Tepe është "jashtëzakonisht shumë e madhe dhe e mrekullueshme, dhe i përket një date shumë të lashtë", sipas Ian Hodder, drejtor i programit të arkeologjisë në Stanford. I mbushur me entuziazëm nga "gurët shumë të mëdhenj si dhe artin e mrekullueshëm" në Gobekli, Hodder - i cili ka kaluar dekada të tëra në vendgërmime rivalë neolitikë - thotë: "Shumë njerëz mendojnë se kjo ndryshon gjithçka... Ajo e përmbys të gjithë karrocën me mollë. Të gjithë teoritë tona kanë qenë të gabuara".

Teza e Schmidt është e thjeshtë dhe e guximshme: ishte nevoja për të besuar që bashkoi njerëzimin në grumbullimet e para urbane. Nevoja për të ngritur dhe mirëmbajtur këtë tempull, thotë ai, i bëri ndërtuesit që të viheshin në kërkim të burimeve të qëndrueshme të ushqimit, si drithëra si dhe kafshë që mund të zbuteshin dhe më pas të vendoseshin për të ruajtur mënyrën e tyre të re të jetesës. Tempulli lindi qytetin.

Kjo teori përmbys një kronologji standarde të origjinës njerëzore, sipas të cilës njeriu primitiv kaloi nëpër një "revolucion neolitik" 10 000 - 12 000 vjet më parë. Sipas modelit të vjetër, në fillim u shfaqën barinjtë dhe bujqit, dhe më pas këta krijuan qeramikën, fshatra, qytete, punë të specializuar, mbretër, shkrim, art dhe - diku rrugës drejt aeroplanit - organizuan fenë. Deri tek Jean-Jacques Rousseau, mendimtarët kanë argumentuar se ngjeshja sociale e qyteteve erdhi në fillim dhe vetëm pas kësaj erdhën fetë me tempujt e tyre madhështorë, një model që vazhdon të ofrohet sot në shkolla.

Feja tashmë shfaqet kaq herët në jetën e civilizuar - më herët se sa jeta e civilizuar, nëse Schmidt ka të drejtë - saqë disa mendojnë se ajo mund të jetë më pak një produkt kulture dhe më shumë një shkak i saj, më pak një zbulim dhe më shumë një trashëgimi gjenetike. Arkeologu Jacques Cauvin dikur ka parashtruar se, "fillimi i perëndive ishte fillimi i bujqësisë" dhe Gobekli mund të vërtetojë këtë teori të tijën.

Ndërtuesit e Göbekli Tepe nuk mund të shkruanin apo të linin shpjegime të tjerë mbi punën e tyre. Schmidt spekulon që grupe nomadë nga 100 milje larg në çdo drejtim kishin nisur të mblidheshin këtu për ritualë, gosti, si dhe rite të tjerë që përpara se të priteshin gurët e parë. Qëllimi fetar i këtij vendi lihet të kuptohet nga madhësia dhe vendndodhja e tij. "Nuk mund të zhvendosësh gurë 10 tonë pa arsye", vëren Schmidt. "Tempujt duhet të jenë në vende të lartë", shton ai, duke treguar me dorë nga kodra. "Vendet e shenjtë ndërtohen larg nga bota e përditshme".

Ndryshe nga shumica e zbulimeve prej botës antike, Göbekli Tepe u gjet e paprekur, gurët në këmbë, rendi dhe pamja artistike e veprave e dallueshme edhe për syrin e pastërvitur. Më mbresëlënës është skalitja e gjetur në pothuajse gjysmën e 50 kolonave që Schmidt ka zbuluar. Ka disa simbole abstraktë, por vendi është pothuajse i mbuluar me skulptura shumë të bukura natyraliste dhe bazo-relievë të kafshëve që kanë qenë të pranishme në imagjinatën e gjahtarëve. Ka derra të egër dhe gjedhë, bashkë me totema të fuqisë dhe inteligjencës, si luanë, dhelpra dhe leopardë. Shumë prej kolonave më të mëdha janë të skalitura me krahë, duke përfshirë shpatulla, kapakë sysh dhe gishtërnj. Forma T duket se tregon humanoidë në kulla, por nuk kanë fytyra. "Në Bibël tregohet se si Zoti krijoi njeriun sipas imazhit të tij", thotë Glenn Schwartz, arkeolog i Johns Hopkins. Göbekli Tepe thotë se, "është hera e parë që mund të shohësh qenie njerëzore me këtë ide, që ata u ngjajnë perëndive".

Tempujt ofrojnë kështu prova të papritura që njerëzimi doli nga mbretërimi 140 000-vjeçar i gjahtarëve me një fjalor të gatshëm imazhesh spiritualë dhe në gjendje për të bërë përpjekje të mëdha logjistike, ekonomike dhe politike. Një katolik i lindur në Frankonia, në Gjermani, Schmidt vjen vërdallë nëpër vendin e gërmimit me një çallmë, duke nxjerrë në dukje provat e këtij tranzicioni. "Njerëzit këtu shpikën bujqësinë. Ata kanë qenë shpikës të bimëve të kultivuara, të arkitekturës së brendshme", thotë ai.

Göbekli Tepe ndodhet në majën më veriore të Gjysmëhënës pjellore, një zonë kufitare produktive, pranë të cilës ka pyje të shumtë. Zona ka qenë ideale për gjahtarët në lashtësi. Gazela të egra vazhdojnë të migrojnë këtu dy herë në vit siç kanë bërë 11 mijëvjeçarë më parë dhe zogjtë fluturojnë mbi kokë në tufa të gjata. Hartëzimi gjenetik tregon se rritja për herë të parë e drithërave nga njeriu ka ndodhur pikërisht në këtë zonë - ndoshta në një nga malet e dukshëm në distancë - disa shekuj pas zbulimit të Göbekli. Edhe administrimi i kafshëve nisi po këtu - derrat e parë të zbutur erdhën nga zona përreth afërsisht në vitin 8000 para Krishtit dhe gjedhët u zbutën në Turqi përpara vitit 6500 para Krishtit. Pas kësaj erdhën produktet e qeramikës. Këto zbulime u derdhën më pas në vende si Çatalhöyük, fshati më i vjetër neolotik që ne njohim, që ndodhet 300 milje më në perëndim.

Aretistët e Göbekli Tepe kanë pikturuar tufa të atyre që Schmidt i quan krijesa "të frikshme dhe të shpifura": akrepë, merimanga, gjarpërinj, monstra me tre dhëmbë dhe më të zakonshëm nga të gjithë, kërma zogjsh.

Punimi më i madh me gdhendje tregon një hutë mbi një njeri pa kokë. Schmidt teorizon se kufomat e njerëzve silleshin këtu në majë të kodrës për t'u konsumuar nga zogjtë - ajo që një tibetian do ta quante varrim qiellor. Shoshitja e disa tonë dheu që janë nxjerrë nga ky vend ka prodhuar shumë pak kocka njerëzish, ndoshta sepse këta janë zhvendosur atëherë në shtëpi të larta. Mungesa është burimi i pretendimit të madh teorik të Schmidt. "Nuk ka gjurmë të jetës së përditshme", shpjegon ai. "Nuk ka gropa zjarri. Nuk ka pirgje plehërash. Nuk ka ujë këtu". Çdo gjë, që nga ushqimi deri tek stralli duhej të importoheshin, pra ky vend "nuk ka qenë në fshat", thotë Schmidt. Përderisa tempujt janë më të vjetër se çdo lloj vendbanimi i gjetur, kudo, Schmidt konkludon se shtëpia e parë e njeriut ka qenë një shtëpi adhurimi: "Në fillim tempulli, pastaj qyteti", këmbëngul ai.

Disa arkeologë, si Hodder, specialisti i periudhës neolitike, pyesin nëse Schmidt-it thjesht i kanë shpëtuar provat e një fshati apo nëse datimi që ai i ka bërë vendit nuk është shumë i saktë. Por arsyeja e vërtetë përse rrënojat në Göbekli Tepe mbeten pothuajse të panjohura, ende të papërfshira në tekste shkollorë, është se provat janë shumë të forta dhe jo shumë të dobëta. "Problemi me këtë zbulim, - siç thotë Schwartz, - është se ai është unik". Nuk është gjetur asnjë vend tjetër monumental që t'i përkasë të njëjtës epokë. Përpara Göbekli Tepe, njerëzit vizatonin figura shkopinjsh në mure shpellash, me argjilë krijonin kukulla të vogla dhe ndoshta bënin bashkë disa gurë për strehim apo lutje. Edhe pas Göbekli Tepe, ka shumë pak prova për ndërtime të sofistikuar. Gjetja e datës për vendet e lashtë është diçka që gjithmonë kontestohet, por Çatalhoyuk është ndoshta 1500 vite më i ri se sa Göbekli Tepe dhe ai nuk ka skalitje apo ndërtime të mëdha. Muret e Xherikos, që deri sot mendohet se janë ndërtimi më i vjetër monumental i ngritur nga njeriu, me shumë gjasa kanë nisur të ndërtohen më shumë se një mijë vite pas Göbeklit. Tempuj të mëdhenj u ngritën sërish - por tempulli i radhës për të cilin nuk ka dyshime është ngritur 5000 vite më vonë, në jug të Irakut.

Vendi i gjetur është kaq i veçuar, saqë një arkeolog amerikan që ndeshi në të në vitet '60 thjesht u largua, duke mos qenë në gjendje të interpretonte atë që pa. Schmidt ndoqi shënimet e amerikanit në majë të kodrës 15 vjet më parë, një ditë që edhe sot e kujton me një zgërdheshje të madhe. Ai kish parë ngado gurë stralli të skalitur, si dhe vërejti një karrierë neolitike në një kodër aty pranë, me pllakat e papërfunduara të mermerta që tregonin se një monument ishte nën tokë diku pranë. "Në një minutë - në një sekondë - ishte e qartë", kujton arkeologu mjekërrosh tashmë i nxirë krejt nga dielli. Thotë se edhe vetë kish menduar të largohej, duke e ditur se po të qëndronte, do t'i duhej të kalonte pjesën e mbetur të jetës duke gërmuar në këtë kodër.

Sot 55 vjeç dhe pjesëtar stafi në Institutin Arkeologjik Gjerman, Schmidt i është bashkuar një linje të gjatë bashkëpatriotësh këtu, që shkojnë pas në kohë deri tek Heinrich Schliemann, zbuluesi i Trojës. Ai është vendosur këtu, është martuar me një turke dhe jeton në një shtëpi modeste në rrugët e ngushta të Urfas së vjetër. Ka dekada të tëra punë para vetes.

Mosmarrëveshjet janë normale në këtë vend gërmimi - punëtorët, ankohet Schmidt, janë të ndarë në tre klane të ndryshme që zihen vazhdimisht. ("Tre grupe", thotë arkeologu i i pezmatuar. "Jo dy. Tre.") Deri tani Schmidt ka zbuluar më pak se 5 përqind të vendit dhe ai ka në plan të lërë të paprekur disa tempuj, me qëllim që kërkuesit në të ardhmen të kenë mundësi t'i ekzaminojnë me mjete më të sofistikuara.

Çfarëdolloj ritualësh misteriozë të jenë kryer në këta tempuj, ata përfunduan në mënyrë të menjëhershme përpara vitit 8000 para Krishtit, kur i gjithë ky vend u fut nën dhe, në mënyrë të njëkohshme. Tempujt kishin qenë në rënie prej një mijë vitesh - rrathët e mëvonshëm janë sa gjysma e atyre të mëhershëm, gjë që tregon një mungesë burimesh apo motivimi mes besimtarëve. Ky devijim i pasuar nga një varrosje e papritur shënon "fundin e një kulture shumë të çuditshme", thotë Schmidt.

Por ishte gjithashtu lindja e një qytetërimi të ri, teksa tashmë njerëzimi kishte shkëmbyer majat e kodrave të gjahtarëve me luginat e bujqve dhe barinjve. Mënyrat e reja të jetesës kërkonin praktika të reja fetare, thotë Schmidt "dhe kur ke perëndi të reja, duhet të heqësh qafe të vjetërit".

Pas Lisbonës, a po bëhet Europa një fuqi globale?

Vende të rëndësishme të Bashkimit Europian, si puna e Gjermanisë, dështuan bile dhe që të bënin ndonjë rekomandim personeli. Simbolizimi i Traktatit të Lisbonës u duk të venitej përpara se t'i thahej boja


Ulrike Guérot

Bashkimi Europian ka tani një lidership të dyfishtë të përbërë nga Presidenti i Bashkimit Europian, Hermann von Rompuy dhe një "ministër i Jashtëm i Bashkimit Europian", Catherine Ashton. Kjo dyshe supozohet që ta pajisë Bashkimin me një zë të vetëm në botën më të gjerë. Kështu, a do të merret më së fundi seriozisht Bashkimi Europian apo politika e jashtme e tij do të vazhdojë të bëhet nga vendet anëtare më të fuqishme të tij?

Kanë kaluar pothuajse 40 vjet qysh kur Henry Kissinger kërkoi një numër të vetëm telefoni nga Bashkimin Evropian. Batuta është po aq e vjetër se Methuselah, por tani Bashkimi Europian më së fundi e ka një të tillë. Mirëpo aktualisht nuk kemi një, por dy numra telefonash dhe, nëqoftëse përfshini edhe Komisionin Europian, atëhere kemi tri të tillë dhe, ta themi ndershmërisht, është në pikëpyetje nëse Presidenti Obama do t'i bjerë ndonjëherë njërit prej tyre. Ato nuk janë akoma krejtësisht të qartë. Do të ketë ecejake rreth peshës aktuale të von Rompuy dhe Ashton brenda Bashkimit Europian. Megjithatë, është e qartë se shpejt do të ketë më shumë qeverisje të politikës së jashtme në Bashkimin Europian se më parë dhe ky është një lajm fantastik.

Jean Monnet thoshte se institucionet gjenerojnë forcë gravitacionale, duke ushtruar influencën e tyre në sferën politike, duke bërë një hapësirë për vete. Kjo duhet t'u aplikohet gjithashtu, posteve të reja në majën e Bashkimit Europian dhe European External Action Service (EEAS), shërbimi i jashtëm i Bashkimit Europian. Objektivi është që të kthehet EEAS-i në një instrument i politikës së jashtme novator pasmodern që jo vetëm do t'i mundësojë Bashkimit Europian për të mbrojtur vlerat dhe pikëpamjet e tij, por edhe për të mbrojtur më mirë interesat e përbashkëta të shteteve anëtare të tij.

Ky objektiv fisnik u rrezikua seriozisht nga një grindje groteske lidhur me personelin në garën për emërimet. Javë përpara samitit special të nëntorit, emra të dorës së dytë për postet e caktuara që të mishëronin të ardhmen e Bashkimit Europian iu dha visto, ndërsa kandidatëve të shquar iu refuzua emërimi me qëllim që të mos rrezikonin karrierat e tyre kombëtare. Vende të rëndësishme të Bashkimit Europian, si puna e Gjermanisë, dështuan bile dhe që të bënin ndonjë rekomandim personeli. Simbolizimi i Traktatit të Lisbonës u duk të venitej përpara se t'i thahej boja. Bashkimi Europian qe në pragun e prishjes së një prej orëve më të shkëlqyera.

Duhet pranuar: von Rompuy dhe Ashton nuk janë më të mirënjohurit. Megjithatë, ata kanë bonusin e të qenit kuantitete të panjohura - jo një disfavor apriori për një zyrë të re. Duke pasuar emërimet e vështira, tani gjithçka duket se po procedon me shpejtësi dhe krijimi i posteve dhe institucioneve të reja po ushtron me shpejtësi një forcë gravitacionale unike brenda sistemit.

Drejtues miqësor ndaj qytetarëve

Në të ardhmen, një President evropian do të kryesojë punën e Këshillit të Europës, trupën më të lartë të Bashkimit Europian të përbërë nga krerët e shteteve anëtare. Veç kësaj, së bashku me Presidentin e Komisionit Europian, Presidenti i ri do të jetë përgjegjës për përgatitjen, vijueshmërinë dhe kohezionin e punës së Këshillit të Europës. Ai i raporton Parlamentit Europian. Për më tepër, von Rompuy do të veprojë si përfaqësues i jashtëm i Bashkimit Europian në fushat e politikës së jashtme dhe të sigurisë. Traktati përcakton linjat drejtuese për ushtrimin e detyrave, megjithatë nuk i specifikon detyrat në detaje. Gjithashtu, është e paqartë nëse Presidenti do të ketë aparatin e tij administrativ. Pushtetet ekzekutive de facto do të kufizohen; këtu Presidenti i Komisionit Europian, sot Jose Manuel Barroso, do të dominojë. Puna e Këshillit të Ministrave gjithashtu do të jetë kryesisht përtej dorës së tij. Këtu presidencat kombëtare me rotacion, në pritje Spanja, do të hapin rrugën dhe me një qëllim për politikë të jashtme, do të jetë e nevojshme që të nënvizohen përgjegjësitë e tij lidhur me ministrin e Jashtëm, i cili do të kryesojë shërbimin diplomatik evropian dhe Këshillin e Ministrave të Jashtëm.

Megjithatë, roli kryesor i Presidentit të Bashkimit Europian në sistemin e ardhshëm do t'i mundësojë atij që të paraqesë veten si fytyrën e Bashkimit Europian dhe t'i sigurojë këtij të fundit atë çka i mungon më shumë: një profil me të cilin qytetarët europianë të identifikohen. Nëpërmjet tij, Europa do të bëhet e prekshme dhe e shikueshme. Përtej strukturave të kompetencës ligjore dekorative dhe pavarësisht konfliktit potencial të paraprogramuar, si President i Këshillit të Bashkimit Europian, von Rompuy do të ketë mundësinë që të përgatisë temat europiane që preokupojnë qytetarët e tij, duke përcaktuar një seri prioritetesh dhe duke e drejtuar debatin specifik se institucionet e Bashkimit Europian po punojnë së bashku nën drejtimin e tij. Kjo do t'i mundësonte Presidentit von Rompuy - si një njeri me ide të forta dhe kryesues i debatit - që të bëhet koreografi aktual i Europës së re, pa e humbur veten në çështjet e kota apo duke u mënjanuar. Fakti nëse kjo përfundon në mënyrë të suksesshme do të varet nga personaliteti i tij, megjithatë prestigji i zyrës së re do të siguronte një bazë të mirë.

Karta fituese e vërtetë

Ministrja e Jashtme e re ka një mandat pragmatik, por me një bazë të pajisur mirë. Me rëndësi qendrore është roli i saj si zëvendëspresidente, duke e ankoruar fuqimisht Ashton në Komisionin Europian, ndërsa duke kryesuar në mënyrë simultane EEAS-in e ri.

EEAS-i përfaqëson shpartallimin e suksesshëm të strukturës shtyllë të mëparshme (politika të përbashkëta përballë vendimeve ndërqeveritare), që çoi në ndarjen e zonave individuale politike sipas juridiksionit të Këshillit dhe të Komisionit. Në mënyrë të shpeshtë, Këshilli kishte një axhendë politike, ndërsa Komisioni kishte strukturat dhe mjetet financiare për të implementuar politikën. EEAS-i, që do të përbëhet nga nëpunës civilë nga Këshilli, Komisioni dhe vendet anëtare, do të shërbejë për t'i bashkuar këto dy shtylla. Në të njëjtën kohë, Bashkimi Europian do të vendosë misionet diplomatike.

A do të paraqesë në mënyrë automatike një fytyrë të bashkuar politika e jashtme e Bashkimit Europian? Natyrisht që jo ose të paktën jo në të njëjtën masë kudo. Për të ardhmen e parashikueshme do të ketë akoma ambasada kombëtare në Uashington, Moskë apo Pekin, të cilat do të kenë një influencë më të madhe se misionet e Bashkimit Europian. Megjithatë, Bashkimi Europian do të jetë i aftë që ta luajë në mënyrë të suksesshme kartën e tij të fortë të politikës së re të jashtme - misionet e zakonshme diplomatike - tjetërkund. Në shtetet ballkanike, Ukrainë apo Armeni, politika e Bashkimit Europian, si program ndihme strukturore dhe parapranimi, u kanë gjeneruar tashmë vlerë të shtuar të konsiderueshme përpjekjeve të ambasadave kombëtare.

Veç kësaj, shumë shtete, mbi të gjitha shtetet më të vogla anëtare, janë të shtyra fort për t'i mbajtur kudo vetë ambasadat e tyre. Megjithatë, në një kohë kur gjeostrategjikët e botës dhe të Europës po pësojnë një ndryshim, janë saktësisht këto shtete që kanë domethënie të veçantë. Shtete të tilla si Taxhikistani apo Yzbekistani, Azerbajxhani apo edhe Gjeorgjia, të cilat deri në kohët e fundit tentonin që të ishin të një rëndësie dytësore, po zhvillohen tani në pika nyje strategjike për furnizimin energjetik evropian dhe arkitekturën e sigurisë europiane në përgjithësi. Politika e re e jashtme e Bashkimit Europian do të jetë veçanërisht efektive në Tbilisi, Baku dhe Odesë, vende ku ajo nevojitet në mënyrë të veçantë. Këtu EEAS-i do të jetë i aftë që të demonstrojë forcën e re të tij. Nëqoftëse përvojat do të provoheshin pozitive, atëhere në të ardhmen rëndësia e misioneve të Bashkimit Europian do të zgjerohej në shtet dhe rajone të tjera, për shembull shtetet afrikane. E njëjta gjë u zbatohet shteteve të Ballkanit Perëndimor. Edhe tani, misionet e Bashkimit Europian në rajon, pavarësisht se akoma të ndarë midis juridiksionit të Komisionit Europian dhe të Këshillit të Europës, janë pika e parë e sigurtë de facto për politikën e jashtme emergjente dhe të ardhmen e saj në vendet respektive. Me vendosjen e misioneve të Bashkimit Europian të unifikuara dhe të fuqishme, të paktën në terma institucionale, parakushtet do të jenë në vend për politikën e jashtme të Bashkimit Europian që të veprojë si leva kryesore për zhvillimet në Ballkan.

Politika e jashtme pasmoderne

Objektivi tjetër i Bashkimit Europian është ngritja e një politike të jashtme pasmoderne. Kjo do të përfshijë prishjen e ndarjeve klasike departamentore, për shembull, ndarjen midis politikës së jashtme dhe të zhvillimit klasike, ashtu si dhe atë midis politikës së jashtme dhe të sigurisë. Këto ndarje akoma pasqyrohen në nivel kombëtar në shumicën e vendeve anëtare të Bashkimit Europian. Diferencat midis "komuniteteve" të vendimmarrësve të politikës së jashtme dhe të zhvillimit janë të mëdha. Resurset e juridiksioneve të ndryshme mbrohen me xhelozi. Për pasojë, fakti nëse seksioni i Komisionit përgjegjës për projektin e politikës së zhvillimit duhet të integrohet apo jo në EEAS, ishte dhe mbetet një prej çështjeve më konfliktuale për EEAS-in. Megjithatë, EEAS-i do të punojë drejt forcimit të lidhjeve midis projekteve të zhvillimit dhe politikës së jashtme, për shembull objektivave strategjikë, integrimit të misioneve civile ushtarake në politikën e jashtme dhe lidhjen e objektivave të mbrojtjes së klimës me politikën e zhvillimit. Aspekti ndërdisiplinor, edhe pse do të duhet kohë, do të shfaqet si një avantazh vendimtar i EEAS-it, diçka në të cilën Bashkimi Europian ka qenë tradicionalisht i fortë. Për shembull, distancimi nga "politika e jashtme klasike" mund të konsistojë në vendosjen e misioneve diplomatike të Bashkimit Europian, përgjegjës për mbrojtjen klimatike në ato megaqytete kineze që janë mëkatarët më të mëdhenj të emisioneve.

Jo një fuqi si Shtetet e Bashkuara apo Rusia

Duke gjykuar politikën e jashtme të Bashkimit Europian lidhur me faktin nëse ai do të operojë si Shtetet e Bashkuara, Rusia apo si një "kundrapeshë" ndaj Shteteve të Bashkuara, është në rrezik injorimi të rëndësisë së shërbimit të ri diplomatik. Pavarësisht të gjitha elementëve shtetërorë dhe kuazishtetërorë institucionalë të Bashkimit Europian, kjo nuk ka të bëjë me imitimin e superfuqive. Bashkimi Europian nuk do të jetë kurrë i aftë që të konkurojë në këtë nivel me subjekte si Kina apo Shtetet e Bashkuara. Objektivi është koordinimi më i mirë i shërbimeve diplomatike të shteteve kombe dhe i EEAS-it. Detyra nuk është zëvendësimi i shërbimit diplomatik kombëtar me atë evropian, por më shumë pjesëmarrja kreative e shërbimeve diplomatike kombëtare në shërbimin evropian. Vetëm nëpërmjet mjetesh të tilla Bashkimi Europian do t'i përshtatej motos së tij "unitet në diversitet". Është më pak rreth një zëri sesa një kori të drejtuar mirë. Ministri i Jashtëm si dirigjent duhet të jetë i mirëkëshilluar për t'i integruar ministrat e Jashtëm kombëtarë në punën e saj nëpërmjet një delegimi përgjegjësish, në veçanti sepse ka një sasi të madhe pune për të bërë. Për shembull, vendos ministrin e Jashtëm spanjoll në krye të një misioni për Amerikën Latine, ndoshta i beson Italisë me një mision për Libinë, vendos francezin me rajonin mesdhetar apo i beson polakut detyrën e mbajtjes së një vështrimi special mbi Ukrainë.

Këto masa jo vetëm që do të kishin kuptim në termat e promovimit të një integrimi më të mirë të politikës kombëtare dhe asaj europiane, por gjithashtu do t'u jepnin shteteve anëtare më shumë peshë dhe do të gjeneronin një ndjenjë më të madhe "pronësie". Kjo jo vetëm që do të lejonte që ekspertiza e vendeve të veçanta në rajone të veçanta të përdorej në mënyrë efektive - objektivave specifike politike mund t'u jepen më shumë peshë nëpërmjet kanalizimit të tyre nëpërmjet Bashkimit Europian. Larg nga të qenit konkurrues, EEAS-i mund të funksionojë si një rrip transmisioni për objektiva politike të jashtme kombëtare, nga të cilat shtetet kombe më të vogla në veçanti përgatiten të përfitojnë, ndërsa EEAS-i vetë korr benefitet e një strukture të fortë përvojash, rrjetesh dhe traditash. Në një nivel institucional, Bashkimi Europian do të ishte më mirë i pajisur për vendosjen e influencës së tij në rajone të tilla si Lindja e Mesme, nëqoftëse Ashton - siç ka bërë tashmë Bashkimi Europian në rastin e Iranit - do të përqendrohej në fokusimin dhe koordinimin e qëndrimeve politike të shteteve të mëdha dhe me pas t'i përforcojë ato me peshën e Bashkimit Europian.

Superfuqi pa dhëmbë?

Traktati i Lisbonës siguron avantazhe të qartë në politikën e jashtme dhe të sigurisë. Për herë të parë, Bashkimi Europian do t'i delegojë një detyrë specifike mbrojtëse një grupi shtetesh dhe të dislokojë një "grup luftarak Bashkimi Europian". Gjithashtu, Traktati përcakton të ashtuquajturin "bashkëpunim të strukturuar permanent", duke u mundësuar atyre shteteve që të shfaqin angazhim të fuqishëm ndaj çështjeve të politikës së jashtme për t'i bashkuar forcat mbi një bazë të mbështetur dhe për të marrë vendime sipas një mazhorance të kualifikuar. Këto masa të kombinuara nuk e kthejnë Bashkimin Europian në një fuqi ushtarake: ai nuk ka as një ushtri të përhershme, as synimin e krijimit të një ushtrie të tillë. Megjithatë, reforma lejon një seri të tërë masash ushtarake fleksibël poshtë nivelit të misionit luftarak, elementë të një politike të jashtme pasmoderne që kombinon diplomacinë klasike dhe faktorët ushtarakë civilë.

Sa më shumë energji dhe angazhim investon Bashkimi Europian në krijimin e misioneve të Bashkimit Europian, aq më e madhe është edhe gjasa që shtetet joanëtare do t'i përgjigjen një politike të jashtme të përbashkët të Bashkimit Europian dhe, në analizë të fundit, më i unifikuar do të jetë ai. Natyrisht që një gjë e tillë do të kërkojë kohë. I njëjti arsyetim u zbatohet të dy zyrave të reja.

Personeli dhe institucionet e reja do të mëshojnë për një axhendë të politikës së jashtme të përbashkët të Bashkimit Europian, megjithëse në mënyrë të mirësjellshme, siç e kërkojnë zyrat dhe institucionet, kompromis dhe konsensus. Struktura dhe përmbajtja institucionale e politikës së jashtme europiane janë të lidhura në mënyrë reciproke. Është korrekte që Bashkimi Europian nuk ka vuajtur aq shumë nga mungesa e një analize uniforme politike në vitet e fundit, por nga mungesa e një instrumenti të përshtatshëm për implementimin e përbashkët të saj. Megjithatë, me Traktatin e Lisbonës, kjo tani është siç duhet. Edhe nëqoftëse Bashkimi Europian e përdor këtë traktat me durim dhe në mënyrë konsistente, nuk ka gjasa që të transformohet në superfuqi në një të ardhme të afërt, por ndoshta do të bëhet një tendencë - caktues për një formë moderne të politikës së jashtme në një botë të globalizuar.

Ulrike Guérot iu bashkua European Council on Foreign Relations në korrik të vitit 2007 si bashkëpunëtore e vjetër shkencore dhe Shefe e Zyrës së Berlinit. Më parë ajo ka qenë bashkëpunëtore e vjetër transatlantike me German Marshall Fund (2004-2007) dhe më përpara ka drejtuar njësinë e Bashkimit Europian në German Council on Foreign Relations (DGAP) në Berlin (2000-2003).

Përgatiti

ARMIN TIRANA

Google+ Followers