Truri, kur flemë merret me forcimin e memories

Studimi
Përse është kaq e vështirë për ne që të kujtojmë gjërat që nuk do të donim t’i harronim? Kjo çështje ka qenë në qendër të vëmendjes së shumë studimeve kohët e fundit dhe sipas disa rezultateve përgjigjja mund të ishte: ndoshta ne mendojmë më shumë se sa duhet për disa gjëra të caktuara. Mençuria popullore e ka përkufizuar mendjen gjatë pushimit si një motor të fikur. Për të marrë hollësira në lidhje me funksionimin e trurit, shkencëtarët zakonisht vëzhgojnë sjelljet dhe veprimet e personave që dalin vullnetarë për t’u bërë pjesë e studimeve. Ata matin kundërpërgjigjet dhe reagimet e tyre psikologjike apo biokimike, ndërsa kryejnë detyra të ndryshme mendore. Por së fundi, falë ndihmës që jep në kërkime imazhi i rezonancës magnetike, që harton aktivitetin e trurit bazuar në ndryshimet e nivelit të oksigjenit në gjak, neuroshkencëtarët kanë zbuluar që aktiviteti më i rëndësishëm i trurit që lidhet kryesisht me kujtesën dhe të mësuarit, kryhet kryesisht kur ky organ është në prehje.

Shumë studime të dhjetëvjeçarit të fundit kanë sugjeruar se gjumi është një faktor kyç për konsolidimin e kujtesës dhe të të mësuarit. Njerëzit që marrin një sy gjumë, pasi kanë mësuar diçka të re, për shembull, e ngulisin këtë risi shumë më mirë në memorien e tyre se ata që nuk flenë. Së fundi, një studim i Universitetit të Nju Jorkut ka zbuluar prova në lidhje me një sugjerim të tillë. Me pak fjalë, edhe kur trupi është në punë, truri i njeriut kryen veprimtari shumë të rëndësishme, madje primare në lidhje jo vetëm me memorien, por edhe me shumë funksione të tjera. Pra, ndërsa ne flemë, truri punon në favorin tonë. Sipas studimit, aktiviteti trunor te disa persona shtohet gjatë pushimit dhe ka lidhje të drejtpërdrejtë me konsolidimin e memories. Pushimi është aq i rëndësishëm sa pa dyshim që i bërë në kohën dhe sasinë e duhur mund të jetë një faktor i rëndësishëm për suksesin e fëmijëve në shkollë. Për studimin e mësipërm u morën në shqyrtim 16 vullnetarë, të cilët iu nënshtruan skanimeve ndërsa pushonin. Më pas secili nga vullnetarët u shtri në një shtrat të sheshtë pranë një skaneri MRI dhe para tyre nisën që të shfaqen imazhe të ndryshme, të cilat ata duhet t’i mbanin mend. Pas kësaj bënë disa minuta pushim dhe më pas u pyetën në lidhje me renditjen e pamjeve të mëparshme. Eksperimenti u përsërit disa herë dhe me persona të ndryshëm dhe si rezultat të gjithë kishin një memorie shumë të mirë të pamjeve krahasuar me një tjetër grup, i cili pasi i pa ato nuk pushoi për disa minuta. Ndërkohë që pushonin, skaneri vëzhgonte aktivitetin e atyre rajoneve të trurit që merren me kujtesën, si hipokampusi dhe korteksi vizual, bëhet fjalë për periudhën para, gjatë dhe pas pushimit. Aktiviteti më i madh i këtyre rajoneve ishte kur trupi pushonte. Kjo do të thotë se pas thithjes së një informacioni, truri për ta përpunuar dhe konservuar atë ka nevojë për një periudhë pushimi. Sa më i madh të jetë aktiviteti i trurit gjatë pushimit, aq më e mirë është performanca e vullnetarëve për kujtesën e pamjeve të shfaqura. Por, ndërsa qëllimi i këtij studimi ishte testimi i kujtesës në përgjithësi, studime të tjera shkencore janë fokusuar më shumë dhe më thellë në aktivitetin e trurit në gjendje pushimi dhe ndërkohë rezultatet kanë qenë po ato. Sipas një studimi të një tjetër universiteti, aktiviteti spontan i trurit në dy rajone të veçanta të korteksit cerebral del se ka lidhje me periudhën e pushimit të trurit. Një nga enigmat që kanë shkencëtarët është edhe ajo e veprimtarisë trunore pas pamjeve të ndryshme që iu paraqitën personave. Për shembull, truri funksionon më shumë në rastet kur personi sheh një peizazh në krahasim me rastet kur sheh një fytyrë të zakonshme. Kështu, njerëzit duket se kanë tendencë që të kujtojnë më shumë peizazhet se sa portretet dhe kjo mund të shpjegojë edhe diferencën në aktivitetin trunor.

Të gjitha studimet e sipërpërmendura kanë përdorur metoda të ndryshme, por kanë mbërritur thuajse në të njëjtin përfundim: “Truri merret me punë, me analizimin e ideve apo me sistemimin e tyre edhe kur ne vetë nuk jemi duke bërë gjë, apo për më tepër jemi duke pushuar”. Kjo është diçka që duhet ta kemi parasysh dhe ta kujtojmë e pse jo ta përdorim nëse duam që të arrijmë rezultate në shkollë dhe në punë.

Toka është një anije kozmike në hapësirë

6 miliardë banorë, burime të limituara dhe një planet drejt shkatërrimit. Kjo është gjendja aktuale e Tokës. Edhe pse kemi arritur në pikën kritike, nuk ka organizëm ndërkombëtar që na bën të biem në një mendje për të ndaluar efektin serrë dhe për të drejtuar burimet
“Toka është djepi i njerëzimit, por njeriu nuk mund të jetojë përjetësisht në djepin e tij”, shkruante Konstantin Tsiolkovsky, shkencëtar rus në fillim të shekullit XX, duke profetizuar nisjen e qenieve njerëzore drejt planetëve të tjerë. Por ndryshe nga thënia e tij, e ardhmja jonë po zhvillohet në një mënyrë tjetër. Sipas dy astrofizikanëve, Roger Maurice Bonnet, president i “Cospar”, Komiteti për Kërkimet Hapësinore, dhe Lodewijk Woltjer, nuk ekziston një Tokë tjetër. Duhet të qëndrojmë këtu ku jemi, në këtë planet, duke u përpjekur të kapërcejmë çdo problem që del dhe me shpejtësi madje. Në studimin “Të mbijetosh 1000 vjet: a do të mundemi?”, dy shkencëtarët ekzaminojnë rreziqet që na kanosen dhe zgjidhjet e mundshme, duke përfshirë këtu edhe “braktisjen e anijes” dhe kërkimin e planetëve të tjerë për t’i pushtuar.

Në brendësi të sistemit diellor, teorikisht planeti Mars do të ishte më i përshtatshmi, por do të duheshin dhe 200 vjet për të pasur një atmosferë si e jona. Veç të tjerash, thekson Bonnet, “variacionet kaotike të aksit të rrotullimit marsian do të shkaktonin katastrofa të tmerrshme natyrore”. Situata nuk do të ishte më e mirë në planetët e Venusit dhe Uranit. “Një spostim jashtë sistemit diellor do të kërkonte udhëtime për mijëra vjet në autonomi totale”, thotë Bennet, “ndërkohë që sot është i mundur sigurimi i qenieve njerëzore në hapësirë vetëm për një apo disa muaj. Gjithsesi metabolizmi i personave që do të gjendeshin në bord, në harkun kohor të pak viteve, do të modifikohej nga lindjet dhe vdekjet. Dhe për ta mbyllur, do të ishte e pamundur ta transferonim të gjithë njerëzimin, kështu që kujt do t’i takonte të vendoste se cili do të ngjitej në bord e cili jo?”

Meteorë dhe yje
Pra nuk mund të lëvizim që këtu. Por cilat janë rreziqet që na kanosen dhe a mund t’u bëjmë ballë atyre? Është e mundur që të verifikohen përplasjet me asteroide të mëdhenj, por sot ka më pak trupa qiellorë të rrezikshëm, sesa në kohërat e para të sistemit diellor. Gjithsesi, një përplasje me një meteor mund të parashikohej dhe më pas të ndërhyhej duke i devijuar trajektoren. Për sa u përket rreziqeve të tjera kozmike, si ndryshimi i fushës manjetike tokësore, ose futja e sistemit diellor në një krah të ri të galaktikës, “gjithçka ka ndodhur, por nuk ka pasur katastrofa”, thekson Bonnet. Sigurisht nga pikëpamja gjeologjike Toka mund të fshehë edhe ndonjë surprizë të pakëndshme, të tipit supershpërthime vullkanike.

Koha ka skaduar
Problemi kryesor është se në Tokë po shterojnë të gjitha burimet natyrore. Sipas dy shkencëtarëve, brenda 60 vjetëve nuk do të kemi më naftë, madje edhe rezervat e mineraleve të tjera do të jenë ezauruar. E gjitha kjo është rezultat i një rritjeje demografike pa precedent dhe e zhvillimit industrial që e ka shoqëruar. Sot popullsia e botës është 6 miliardë banorë dhe është parashikuar që do të arrijë në 9.4 miliardë brenda vitit 2050, për të vazhduar me 11 miliardë rreth vitit 2200. Për fatin tonë rritja demografike po rrallohet. “Është një tendencë që duhet konfirmuar”, thotë Bonnet, “sepse bota nuk mund të mbajë 11 miliardë banorë, me një mënyrë jetese si ajo europiane”. Veç të tjerash rritja e popullsisë është një nga shkaqet e ngrohjes globale: edhe nëse do të merreshin menjëherë masa drastike, fenomeni do të vazhdonte për inerci për dhjetëra vjet. Çfarë duhet bërë? Sipas dy shkencëtarëve, receta për mbijetesën e njerëzimit fillon me ndalimin e rritjes së popullsisë dhe mbajtjen e rritjes së ekonomisë në nivelin zero. Duhet të zvogëlohet emetimi i gazit serrë dhe riciklimi i plehrave të bëhet i detyrueshëm. Gjithashtu duhet investuar në zhvillimin e energjisë së rinovueshme dhe kërkimet për shpërthimet bërthamore. Por që kjo të ishte e mundur, duhet një qeveri botërore, e cila të jetë në gjendje të zgjidhë problemet e njerëzimit. Mund të bëhet?

Vende dhe strategji
“Një lloj fuqie që të kapërcejë atë të Shteteve të Bashkuara nuk është e mundur, e ndoshta nuk do të ishte as e nevojshme”, bën të ditur një docent i shkencave politike në një universitet të Milanos. “Është momenti që të mendojmë për formimin e rajoneve të mëdha si Europa, që të veprojnë së bashku mbi qëllimet globale, të tipit ekologjik dhe demografik, por edhe kundër luftës për pabarazinë gjinore, rregullimin e tregjeve ekonomike dhe paqen. Por që këto strategji të funksionojnë, nuk mjafton vetëm veprimi i qeverive. Nevojiten organizma të tjerë dhe të gjithë ne që ta forcojmë edhe më shumë këtë rol”.

Mjekësia popullore: Ja si të kuroni sëmundjet me bimë mjekësore

Si të përgatisni çajrat me bimë mjekësore për të kuruar sëmundjet e zemrës, tensionit, diabetit, kancerit, sëmundjet e trurit, e shumë të tjera. Pjesët e bimës që duhet zier dhe sasia që duhet përdorur.Si të dini të përdorni bimët kuruese të gjendura në natyrën shqiptare. Cilat janë efektet kuruese të këtyre bimëve. Çfarë këshillojnë mjekët popullorë. Disa mënyra të thjeshta për të luftuar sëmundjet. Gjithçka në numrin e sotëm, në një suplement prej pesë faqesh.

“Të kemi shëndetin” themi shpeshherë kur përballemi me probleme të vogla a të mëdha në jetën e përditshme. Se shëndeti fizik e mendor janë ato çka e bëjnë të plotë trupin e njeriut e vetë jetën. Sigurisht, sëmundjet mund të kurohen në spitale e klinika mjekësore, por, nëse do ishte e mundur, parandalimi është rruga më e sigurt për një jetë të gjatë e të shëndetshme. Por dhe në ato raste kur dikush është prekur nga një sëmundje e caktuar, ekzistojnë procedura të thjeshta që mund të ndiqen në kushtet e shtëpisë, të cilat ndihmojnë në mos përkeqësimin e gjendjes. Çelësi është gjithnjë tek informacioni. Specialistët e shëndetësisë kanë deklaruar se 35 për qind e sëmundjeve në trupin e njeriut shfaqen nga mungesa e njohurive. Jo pak herë është vërtetuar se janë vetë njerëzit ata që e dëmtojnë kolesterolin, që krijojnë probleme me mushkëritë, që acarojnë funksionimin e mëlçisë apo që nuk kujdesen aq sa duhet për mirëqenien organike. Pikërisht për këtë arsye, gazeta “Tirana Observer” boton në suplementin e sotëm plot disa receta të thjeshta me bimë mjekësore që rriten në vendin tonë të cilat kanë efekte kuruese për sëmundje të ndryshme. Në shumë raste këshillat vlejnë për të evituar shfaqjen e një sëmundjeje të caktuar dhe në raste të tjera për ta kuruar atë. Kështu ju mund të lexoni brenda pesë faqeve receta me bimë mjekësore për sëmundjet kardiake, ato të veshkave, mëlçisë, stomakut, barkut, pankreasit, infeksionet e syve, të veshëve, të lëkurës, obezitetin, variçet, këshilla për kancerin dhe evitimin e tij. Nuk mungojnë as këshillat për nënat që lindin fëmijë prematurë, si t’i ushqejnë të vegjlit ë tyre me qumësht gjiri, për menopauzën, një ndër problemet më të shqetësuese të grave, e shumë të tjera si këto. Këshillat e përmbledhura në numrin e sotëm lidhen kryesisht me mënyrën tonë të të ushqyerit, si duhet të jetë ajo, si dhe me zakonet e përditshmërisë që një njeri nuk duhet t’i harrojë asnjëherë.
Si të përgatisni çajrat me bimë mjekësore për të kuruar sëmundjet e zemrës, tensionit, diabetin, kanceret, sëmundjet e trurit e shumë të tjera. Pjesët e bimës që duhet zier dhe sasia që duhet përdorur.
Këshillat më të thjeshta që japin mjekët popullore për këdo që dëshiron një shëndet të mirë dhe një jetë të gjatë, pa probleme. Si të jetoni të lumtur dhe të mbani larg sëmundjet dhe shqetësimet e ndryshme.
Si të dini të përdorni bimët kuruese të gjendura në natyrën shqiptarë. Cilat janë efektet kuruese të këtyre bimëve. Çfarë këshillojnë mjekët popullore. Disa mënyra të thjeshta për të luftuar sëmundjet.
Gjithçka në numrin e sotëm në një suplement prej pesë faqesh. Do të gjeni disa receta të thjeshta të mjekësisë popullore për përgatitjen e çajrave me bimë mjekësore dhe këshillat më të fundit.

KUMAKU
Kumaku është bimë barishtore njëvjeçare, që kultivohet tek ne në kopshte e parqe si bimë zbukurimi. Efekti i përshtatshëm i luleve të kumakut vjen nga bashkëveprimi i esencës së ksantofilit, nga njëra anë, dhe kalendulinës e substancave mucilagjinoze nga ana tjetër.

VETITË:
- Liron ngërçin e muskulaturës së lëmuar
- Nxit rrjedhjen e tëmthit
- Ndalon rritjen e mikrobeve
- Shpejton shërimin e plagëve të qelbëzuara
- Përdoret kundër myqeve dhe lythave
- Përdoret si qetësues i dhembjeve
- Përdoret në raste e të verdhit
- Përdoret në sëmundje të mëlçisë

KULUMBRI
Bima përbëhet nga lulet e thara të kulumbrisë ose të kumrisë, e cila është një shkurre me gjemba, e zakonshme nëpër shkurreta, rrëzë pyjeve, nga zona fushore deri në 1600 m. Shkurrja është shumë e degëzuar, me gjethe vezake me buzë të dhëmbëzuara.

VETITË:
- Nxit urinimin
- Nxit të dalët jashtë
- Përmirëson aparatin tretës
- Këshillohet veçanërisht për mjekimin e fëmijëve

KUFILMA
Bima përbëhet nga rrënjët e thara të kufilmës, e cila është bimë barishtore shumëvjeçare, e zakonshme në vise të lagëta, livadhe e vende të freskëta. Bima është e pasur me lëndë vepruese, siç janë p.sh. lëndët jargëzuese (mucilagjet), esenca dhe taninet, alkaloidet e ndryshme, si simfitocinoglosina etj.

VETITË:
- Ndikon në qarkullimin e gjakut
- Qetëson dhembjet
- ndihmon në ripërtëritjen e indeve të dëmtuara dhe
- Ndihmon në shërimin e plagëve
- Përdoret kundër pezmatimeve dhe etheve
- Përdoret kundër kollës dhe zbutës
- Përdoret kundër shtimit të gëlbazave në rrugët e frymëmarrjes
- Në rastet e çrregullimeve të qarkullimit të gjakut
- Në pezmatimet e venave
- Në sëmundje kronike të kyçeve dhe kockave
- Në pezmatime të muskujve dhe të tendinave
- Në ngërçe të venave
- Përdoret në thyerjet e kockave

KORIANDARI
Bima përbëhet nga frytet e thara të bimës së koriandrit, e cila kultivohet në vendin tonë. Frytet përmbajnë kryesisht esencë të pasur me linalol, përbërës i cili ndihmon në rritjen e sistemit imun, këshillohet për një sërë sëmundjesh.

VETITË:
- Ka veti antibiotike
- Kufizon rritjen e baktereve
- Nxit funksionimin e stomakut dhe të zorrëve
- Nxit sekretimin e stomakut
- Ndihmon në nxjerrjen e gëlbazës
- Largon gazrat nga zorrët
- Përmirëson funksionin e stomakut
- Përdoret si aromatizues në rastet e fryrjes së barkut
- Përdoret në rastet e çrregullimeve të stomakut
- Në rastet e mungesës së oreksit
- Këshillohet në sëmundjet e rrugëve të frymëmarrjes
- Lehtëson kollitjen

KOPRA E EGER
Bima përbëhet nga frytet e thara të koprës së egër, që është bimë dy-ose shumëvjeçare e vendeve të thata barishtore buzë rrugëve të zonës së ulët. Në sajë të esencës së pasur me anetol dhe fenkon, frytet e koprës së egër kanë veti të shumta kuruese.

VETITË:
- Liron ngërçet e muskulaturës së lëmuar
- Këshillohet si mjet kundër fryrjes së zorrëve
- Shton qumështin te gratë me fëmijë në gji
- Lëngëzon gëlbazën
- Vepron kundër parazitëve të jashtëm dhe të brendshëm
- Shton hormonet seksuale femërore
- Forcon punën e stomakut dhe të zorrëve
- Kundër gazrave të zorrëve, veçanërisht te fëmijët
- Përdoret kundër diarresë

KOKOÇELLI
Bima përbëhet nga lulet anësore dhe lulet tubike të kaptinave të luleve të kokoçejlit të dyja me ngjyrë blu. Në sajë të glukozideve flavonike dhe antocianike, siç janë p.sh. cianidina (me ngjyrë blu), cikorina, centaurina etj. kokoçelli ka veti kuruese.

VETITË:
- Ka veprim të lehtë rrudhës e antiinflamator
- Përdoret kundër sëmundjeve të syve
- Përdoret si mjet që nxit urinimin
- Nxit prodhimin e tëmthit
- Hyn në përbërjen e specieve diuretike
- Bima futet në përbërjen e çajrave
- Përdoret edhe si kolir
- Përdoret në acarime të syve
- Për mjekimin e qepallave të pezmatuara

KINFUSHA
Bima përbëhet nga pjesa mbitokësore e tharë e kinfushës (ose e barit të etheve, ose e kantalionit), e cila është bimë barishtore 1 ose 2-vjeçare, e zakonshme nëpër vende me graminore dhe në lëndina të zonave të ulëta. Bima përmban heterozide të hidhura dhe substanca të tjera.

VETITË:
- Përdoret për të shtuar lëngun e stomakut
- Përmirëson oreksin
- Aktivizon tretjen
- Shkakton zgjerimin e enëve të gjakut të stomakut
- Ul temperaturën e ngritur
- Nxit shtimin e leukociteve
- Ndihmon në rritjen e aftësisë vetëmbrojtëse të organizmit
- Këshillohet në sëmundjet e mëlçisë
- Këshillohet në sëmundjen e sheqerit
- Ndihmon në mjekimin e ekzemës
- Këshillohet kundër anemisë
- Këshillohet në mungesë oreksi

KEPUTJA (BAR)
Bima përbëhet nga pjesa mbitokësore e kërcellit, e tharë, e këputjes ose e bishtkalit, e cila është një bimë shumëvjeçare sporofite e lartë., Bima e këputjes (rreth 7%) përmban kryesisht acid silicik, saponine, ekuizetoninë, acide organike, glukozide flavonike, etj.

VETITË:
- Rrisë sekretimin e urinës
- Ngordh mikroorganizma që shkaktojnë sëmundje dhe plagë
- Bima ndihmon formimin e leukociteve
- Nxit proceset natyrore të shërimit të sëmundjeve ngjitëse
- Përdoret në sëmundjet e veshkave dhe të fshikëzës së urinës
- Në disa sëmundje të zemrës
- Në rastet e cirrozës hepatike
- Përdoret për shërimin e plagëve
- Për gargarë në pezmatimet e bajameve
- Për shpëlarjen e gojës në rastet e mahisjes

KAROTA (rrënjë)
Bima përbëhet nga rrënjët e karotës, që kultivohet gjerësisht në vendin tonë. Rrënjët e freskëta të karotës së kultivuar, në sajë të pektinave që përmbajnë përdoren si kuruese të shumë sëmundjeve dhe simptomave të shfaqura në organizmin e njeriut.

VETITË:
- Ndihmojnë në ndalimin e heqjes së barkut tek fëmijët
- Është burim i vlefshëm i vitaminave C, B1 e B2 dhe
- Burim i vitaminës A
- Ka një vlerë të madhe ushqyese.
- Në diarretë e fëmijëve
- Në sëmundje të mëlçisë
- Tëmthit
- Në acarime dhe infeksione të zorrëve
- Për qetësimin e kruajtjeve
- Për mbylljen e plagëve
- Zhdukjen e puçrrave
- Mjekimin e djegieve

KAPINOKU (bar)
Bima përbëhet nga pjesa mbitokësore e lulëzuar dhe e tharë e kapinokut ose barit të qenit, i cili është bimë barishtore shumëvjeçare e zakonshme kudo tek ne në vende të thata të papunuara, pranë banesave, veçanërisht në zonat fushore.

VETITË:
- Shton oreksin
- Fuqizon kanalin e tretjes
- Lëngëzon gëlbazën në katarret e bronkeve
- Përdoret në mjekimin e malaries
- Nxit rrjedhjen e tëmthit
- Ndikon në sistemin nervor
- Përmirëson rrahjet e shpejta e të çrregullta të zemrës
- Përdoret si koleretik e antidiarreik
- Përdoret në rastet e mushkërive me gëlbazë
- Përdoret në bronkite kronike e në kollë
- Në rastet e mungesës së oreksit
- Përdoret në dobësi të stomakut
- Në sëmundje të mëlçisë dhe të fshikëzës së tëmthit
- Kundër pezmatimeve për mjekimin e plagëve të qelbëzuara

KAMOMILI
Bima përbëhet nga lulesat-kaptina të kamomilit ose të maraqit, i cili është bimë barishtore njëvjeçare, e zakonshme kudo te zonat e ulëta të vendit tonë. Bima është shumë aromatike. Për çdo familje në vendin tonë, lulja e kamomilit është një nga medikamentet më të afërta dhe më të njohura.

VETITË:
- Largon gazrat nga zorrët
- Liron ngërçet (spazmat) e muskulaturës së butë të zorrëve dhe të stomakut
- Qetëson dhembjet e organizmit, veçanërisht tek fëmijët
- Përdoret kundër heqjes së barkut
- Kundër pezmatimit të rrugëve urinare
- Shton djersitjen
- Qetëson në tërësi e ul ngacmueshmërinë e sistemit nervor qendror
- Ndihmon në mjekimin e acarimeve të ndryshme të lëkurës dhe të mukozave, djegieve
- Përdoret edhe për shpëlarjen e syve, veshëve, hundës dhe gojës - Përdoret për mjekimin e plagëve, majasëllit dhe djegieve
- Shpejton proceset e rigjenerimit
- Pakëson dhembjet

KAFEJA (fara)
Përbëhet nga farat e llojeve të ndryshme të kafesë. Sot si speciet tipike, ashtu dhe varietetet e ndryshme të kafesë, kultivohen në të gjitha vendet tropikale. Të gjitha llojet e bimës së kafesë janë shkurre ose drurë të vegjël, me blerim të përhershëm.

VETITË:
- Eksiton sistemin nervor qendror
- Njihet si stimuluese psikike dhe muskulore
- Aftëson trurin për punë mendore
- Shton vëllimin e frymëmarrjes
- Përmirëson ajrosjen e mushkërive
- Fuqizon punën e zemrës dhe të gjithë muskulaturës së skeletit
- Rrit aftësinë lëvizëse të stomakut
- Rrit peristaltikën e zorrëve dhe dierezën
- Nuk duhet përdorur në sëmundjen e hipertensionit
- Shkakton rritje të qëndrueshme të presionit arterial
- Nuk duhet përdorur nga të sëmurë neuropatikë

HUDHRA (thelpinj)
Përdoret koka (thelpinjtë) e hudhrës, e cila kultivohet në shkallë të gjerë në vendin tonë. Thelpinjtë e hudhrës përmbajnë fitoncide që përbëhen nga vajrat eterike dhe derivatet e sulfuruara (si alicinë, aliinë, etj), të cilat kanë veti të vrasin mikrobet ose të ndalojnë zhvillimin e tyre.

VETITË:
- përdoret në sëmundjet e aparatit tretës
- qetëson spazmat (ngërçet) e zorrëve
- dezinfekton aparatin tretës e
- vret ose ndalon zhvillimin e mikrobeve patologjike
- Ndihmon në normalizimin e prodhimit të lëngjeve tretëse
- shton prodhimin e tëmthit
- Përdoret kundër parazitëve të zorrëve
- ndihmon në zhdukjen e gazeve
- përdoret për uljen e tensionit
- kundër sklerozës
- përdoret kundër shtrëngimeve të zemrës
- përdoret në sëmundje të aparatit të frymëmarrjes
- përdoret për parandalimin e infeksionit
- për mjekimin e plagëve të infektuara
- rekomandohet si ndihmëse edhe në sëmundjet infektive, si kundër gripit, tifos, difterisë, dizenterisë edhe kollës së mirë
- përdoret si kundërhelm në helmimet me nikotinë

GRAMI (rizoma)
Bima përbëhet nga rizoma e tharë, e grimcuar e gramit zvaranik, i cili është bimë barishtore shumëvjeçare që takohet tek ne si bar i keq i kulturave bujqësore. Grami ka një rizomë zvarritëse, gjethe të sheshta 2-5 mm të gjera, përmban lucide dhe esenca.

VETITË:
- Nxit urinimin
- Ndihmon në veprimtarinë e veshkave
- Përdoret si mjet që pastron organizmin
- Këshillohet përdorimi në pezmatimin e pjesëve të poshtme të rrugëve urinare
- Në reumatizëm
- Në sëmundje të lëkurës
- Ndihmon në mjekimin e hipertensionit arterial
- Përdoret në sëmundjen e diabetit

KARATPELI (lule dhe bar)
Bima përbëhet nga pjesa mbitokësore e lulëzuar ose vetëm nga lule, të thara, të karatpelit, i cili tek ne njihet edhe me emrat krizantemë, rozmarinë e egër, kallamperi, etj. Në sajë të esencës me erë kamfuri dhe të pasur me tujon, të lëndëve të hidhura, të rrëshirës etj. bima ka veti kuruese.

VETITË:
- Përdorur kundër parazitëve të zorrëve
- Shkakton qarkullim të bollshëm të gjakut
- Hap oreksin dhe përmirëson tretjen
- Rregullon dhe lehtëson menstruacionet
- Përdoret në sëmundje të kyçeve që shoqërohen me dhembje
- Përdoret në lëvizjen e gjymtyrëve
- Ndikon në uljen e etheve malarike

HITHRA (gjethe)
Bima përbëhet nga gjethet e thara të hithrës, e cila është bimë barishtore shumëvjeçare, e zakonshme tek ne. Gjethet e hithrës përmbajnë karbonat, acid të amonit, taninë, acid formik, glukokinina, fitoncide, klorofil, karotina, vitaminë B2, A, C, etj.

VETITË:
- Përdoret për ndalimin e hemorragjisë
- Kundër anemisë, si ndihmëse në sëmundjen e sheqerit
- Nxit të urinimit
- Nxit formimin dhe sekretimin e qumështit
- Këshillohet si mjet diuretik i lehtë në edema
- Në pezmatime të rrugëve të urinës
- Në reumatizëm
- Vepron në sëmundje të mëlçisë dhe të tëmthit
- Njihet si bimë e pasur me shumë vitamina,
- Përdoret për të fuqizuar dhe harmonizuar punën e zorrëve,
- Përdoret në reumatizëm si mjet që nxit qarkullimin e gjakut në lëkurë
- Përdoret për të nxitur rritjen e flokëve
- Kundër zbokthit,
- Për mjekimin e ekzemës

HERNIARIA (bar)
Bima përbëhet nga bari i lulëzuar i tharë i herniarieve, të cilat janë bimë barishtore një deri shumëvjeçare, që takohen tek ne në vende të thata, ranore e gurishtore, në fusha etj. Bima përmban saponinë, herniarinë, esencë, substanca flavonike etj.

VETITË:
- Ka veti dezinfektuese
- Liron ngërçet (spazmat) e rrugëve të sipërme dhe të poshtme urinare
- Këshillohet si mjet spazmolitik dhe antiseptik
- Përdoret në pezmatimet e fshikëzës së urinës
- Në rastet e gurëve dhe të rërës në rrugët urinare
- Në krizat e veshkave
- Në sëmundje kronike të veshkave
- Në rastet e pakësimit të nxjerrjes së lëngjeve nga organizmi
- Ka veti të qetësojë dhembjet

GJUHËNUSJA (rrënjë)
Bima përbëhet nga rrënjët e thara të gjuhënuses ose kalmuthit me gjemba, i cili është një shkurrëz me gjemba. Rrënja e gjuhënuses përmban saponina, heterozid flavonik, pak esencë, etj. të cilat i japin bimës veti kuruese.

VETITË:
- Nxit urinimin (diuretik)
- Pakëson acarimet e rrugëve urinare
- Përdoret në rastet e pezmatimit të fshikëzës së urinës
- Përdoret në ciste
- Përdoret në nefrite me gurë,
- Përdoret në rastet me gurë në veshka ose në fshikëz
- Përdoret në reumatizëm

GJINESHTRA NGJYRUESE (bar)
Bima përbëhet nga bar i lulëzuar dhe i tharë i gjineshtrës ngjyruese, e cila është një gjysmë shkurre, e shpeshtë tek ne nëpër pyje. Bima përmban glukozide flavonike, esencë, fanine, pigmente të ndryshme, si genisteinë e luteolinë, etj.

VETITË:
- Ka veti diuretike
- Ndikon në sistemin e qarkullimit të gjakut
- Ndikon në proceset metabolike
- Këshillohet si diuretike dhe si dezinfektuese
- Rrit qarkullimin e gjakut në veshka
- Jep rezultate të mira në sëmundjet e rrugëve urinare
- Në sëmundjet e veshkave
- Këshillohet në edema
- Këshillohet në pamjaftueshmëri të punës së zemrës

GJETHE DELLI (gjethe dhe kallinj të frutifikuar)
Bima përbëhet nga gjethet e thara të gjethedellit, të cilat janë bimë barishtore shumëvjeçare, të zakonshme në zona fushore. Gjethet e gjethedellit përmbajnë kryesisht substanca mucilagjinoze e pektinike.

VETITË:
- Përdoren për të provokuar nxjerrjen e gëlbazës
- Për të mjekuar katarret e rrugëve të frymëmarrjes
- Bronkitin
- Astmën
- Mbyl1je plagësh të ndryshme
- Mbyllin puçrra
- Rekomandohet për gargarë në rastet e acarimit të bajameve
- Për larjen e syve
- Për mjekime plagësh të ndryshme të lëkurës
- Për mjekimin e pezmatimit të veshkave
- Në sëmundjen e prostatës

GJEMBGOMARI (farë)
Bima përbëhet prej farave të thara të gjembgomarit, i cili është bimë 1-ose 2 vjeçare e vendeve të papunuara të zonave fushore, e zakonshme tek ne. Farat përmbajnë një substance të hidhur, esencë, flavone dhe amina biogjene, si tiraminë, histaminë, libinë, etj.

VETITË:
- Ka veti të rrisësasinë e tëmthit
- Përmirësojnë punën e mëlçisë,
- Ul temperaturën e lartë
- Dobëson veprimin e simpatikut
- Përdoren si koleretike, kolagoge dhe sedative në sëmundjen e të verdhit
- Përdoret në sëmundje të mëlçisë e të fshikëzës së tëmthit
- Përdoret në gurët e tëmthit, që shkaktojnë dhembje
- Përdoret në pezmatime të mëlçisë dhe në cirrozë
- Është e efektshme kundër të gjitha dëmtimeve parenkimatoze të mëlçisë
- Përdoret për mjekimin e majasëllit
- Përdoret në ngërçe të venave

GJEMBARDHA (rrënjë)
Bima përbëhet nga rrënjët e thara të gjembardhës, e cila është bimë njëvjeçare e rrallë në toka të thata ranore të zonave fushore të vendit tonë. Bima-rrënjë, në sajë të saponineve, esencës etj. përdoret si barishte me veti kuruese.

VETITË:
- Ka veti të rrisë të urinuarit
- Këshillohet kundër rërës në rrugët urinare
- Në disa sëmundje të lëkurës

GJARPËR MJEKËSOR (bar)
Bima përbëhet nga pjesa mbitokësore e tharë e fierit gjarpër mjekësor ose bar gjarprit, që takohet tek ne nëpër shkëmbinj dhe mure, kudo me pakicë. Bima që përmban taninë, acide organike, etj. Ajo përbëhet nga një tufë gjethesh heshtore, plot luspa nga poshtë dhe nëpër bishtat.

VETITË:
- Ka veti qetësuese,
- Ndihmon kundër kollës
- Kundër acarimeve të rrugëve të frymëmarrjes
- Kundër djersitjes
- Nxit kryesisht urinimin tek të sëmurë që vuajnë nga mbajtja e vazhdueshme
- Largon nga urina oksaletet dhe acidin oksalik

GRUNAMADHI (bar e lule)
Bima përbëhet nga pjesa mbitokësore e lulëzuar ose nga majat e lulëzuara, të thara, të grunamadhit ose të makthit, i cili është bimë barishtore një-ose dyvjeçare. Bari është i pasur në lëndë vepruese; ato përmbajnë substanca që kanë veprim të kundërt me atë të vitaminës K.

VETITË:
- Pengon mpiksjen e gjakut
- Këshillohet si qetësues
- Këshillohet si spazmolitik
- Kundër pezmatimit dhe etheve
- Rrit qëndrueshmërinë e enëve të gjakut
- Rrit depërtueshmërinë e tyre
- Përmirëson qarkullimin e gjakut në tru e në periferi
- Përmirëson qarkullimin venoz
- Qetëson, zbut dhe shëron plage të ndryshme
- Përdoret në pezmatimet e syve
- Për shpëlarjen e plagëve me qelb,
- Përdoret si gargarë në xhinxhivitet, laringjitet

5 të mirat e rrepave
Rrepat janë rrënjë me ngjyrë të kuqe. Ato kanë shije të ëmbël dhe janë shumë ushqyese dhe vitaminoze, pothuajse më tepër se çdo perime tjetër. Veçanërisht e shijshme është pjesa afër me lëkurën mbuluese të rrepës. Efektet e rrepës janë të ngjashme me ato të spinaqit dhe të dyja këto bimë janë të nevojshme e të dobishme për organizmin. Rrepat përmbajnë folat dhe batainë, dy lëndë ushqyese të cilat ndihmojnë në ruajtjen e nivelit të gjakut, rindërtojnë arteriet e dëmtuara, zvogëlojnë rrezikun për sëmundjet e zemrës, etj. Mjekësia Popullore vë theksin tek domosdoshmëria e kësaj perimeje, madje këshillohet të gjithë amvisat që të përdorin sa më shumë të jetë e mundur në menynë e tyre rrepën e kuqe. Është e domosdoshme mësimi i fëmijëve që në vegjëli me shijen e rrepave.
1-Zvogëlojnë rrezikun e sëmundjeve të zemrës
2-Rindërtojnë arteriet
3-Ruajnë nivelin e gjakut
4-Ndihmojnë anemikët
5-Përmbajnë vitamina të ndryshme

5 mënyrat e konsumimit të lakrës
Jo pak por 22 kalori mund të përftojë gjithsecili nga ne nëse konsumon qoftë edhe 30 gramë lakër të gatuar. Mjekësia Popullore ne Evropë, Azi, kohët e fundit edhe në Amerikë, tregon se ky është një nga bimët më çudibërëse dhe më të domosdoshme, kjo edhe për numrin e kalorive që përmban. Lakra përmban përbërës të cilët stimulojnë prodhimin e enzimave në organizëm, të cilat realizojnë prodhimin e radikaleve të lira dhe reduktojnë rrezikun e kancerit. Lakra mund të hahet ashtu siç është e freskët, mund të gatuhet duke u zierë me kujdes apo të merret gjatë ngrënies së produkteve në fast-food-e. Nuk është i këshillueshëm përdorimi i tepërt i lakrës turshi.
1-Përmban 22 kalori
2-Stimulon enzimat në organizëm
3-Reduktojnë rrezikun e kancerit
4-Rekomandohet lakra e zier
5-Nuk këshillohet në turshi

Gujava
Gujava është një frut tropikal, pak i njohur në vendin tonë, por që ka filluar të zërë vend në tryezën e shumë vendeve evropiane. Ajo ka shije të ëmbël, por edhe pak të athët, për vetë sasinë e pakët të acideve trupore që përmban. Gujava përmban sasi të larta likopeni, një antioksidant i cili lufton kancerin e prostatës. Ky frut tropikal, si asnjë prodhim tjetër bimor përfshin në përbërjen e tij edhe përbërësit e domates dhe të limonit. Në fakt 1 gotë lëng nga fruti gujava përmban 688 mg potasium, një sasi që mund të gjendej te një banane. Të urtët kinezë, këshillojnë që të gjithë njerëzit, veçanërisht meshkujt të konsumojnë këtë frut, pasi thuhet që meshkujt nuk dinë t’i zgjedhin ushqimet e tyre dhe të hanë më shumë yndyrna, duke lënë mënjanë ushqimet vitaminoze.
1-Përmban 688 potasium
2-Në përbërjen e tij ka domate dhe limon
3-Një gotë lëng nga ky frut, e barabartë me një banane
4-Përmban sasi të vogël acidesh 5-Shmang kancerit e prostatës

Lakra zvicerane
Bashkë me të gjitha llojet e tjera të bimëve jeshile të shitura në tregun e zarzavateve, në tregun evropian dallohet edhe një lloj tjetër bime jeshile, në formën e gjethes së lakrës. Kjo gjethe përmban lëndë të nevojshme për mirëfunksionimin e shëndetit. Në të gjenden përbërës të ndryshëm ushqimorë, ndër ta edhe betakaroteni. Në lakrën zvicerane gjenden kimikate të cilat mbrojnë retinën e syrit, si dhe përmban pigmente që akumulohen dhe shfaqen në retinën e syrit.
1-Ka formën e gjethes së lakrës
2-Përmban lëndë të nevojshme për organizmin
3-Në të gjenden përbërës të ndryshëm ushqimorë
4-Përmban betakaroteni
5-Përmban kimikate që mbrojnë retinën e syrit

Kanella
Kanella është një nga aromat dhe erëzat më të vjetra të njohura në botë, e cila njihej për ndihmën që jepte te burrat që kishin probleme me stomakun, vetëm nëse përzihej me sheqer. Kanella ndihmon në kontrollimin e nivelit të sheqerit në gjak, nivelet e larta të të cilit përbëjnë rrezik për shfaqjen e sëmundjeve të zemrës. Sipas studimeve, u zbulua se nëse të sëmurët me diabet tipi-2 konsumojnë kanellë për 6 javë, jo vetëm ulin nivelin e sheqerit në gjak, por edhe LDL, kolesterolin e keq.
1-Ndihmon meshkujt për problemet me stomakun
2-Ndihmon në kontrollimin e nivelit të sheqerit në gjak
3-Ndihmon në sëmundjet e zemrës
4-Të sëmurët me diabet duhet të konsumojnë kanellë për 6 javë
5-Ul nivelin e sheqerit në gjak dhe kolesterolin e keq

Purslana
Edhe pse për FDA, Agjencinë e Kontrollit të Ushqimeve në botë, kjo bimë përbën një bar të keq, një lloj droge, në shumë vende të tjera përfshirë Meksikën, Kinën dhe Greqinë, kjo bimë barishtore është shumë e njohur dhe e përdorur. Purslana përmban Omega-3, një përbërës i cili është shumë i dobishëm për sëmundjet e zemrës. Shkencëtarët shprehen se në të përmbahet 10 deri në 20 herë më shumë edhe melatonina, një antioksidant i cili parandalon prodhimin dhe shtimin e qelizave kancerogjene.
1-Bimë barishtore shumë e njohur dhe e përdorur
2-Purslana përmban Omega-3
3-E dobishme për sëmundjet e zemrës
4-Ajo përmban 10 deri në 20 herë më shumë melatonina
5-Parandalon prodhimin dhe shtimin e qelizave kancerogjene

Farat e frutave
Farat e disa frutave në mjaft raste janë jo vetëm ngacmuese, por edhe të kujtojnë shijen e frutit nga janë marrë. Edhe pse frutat nuk mund t’i mbijetojnë kohës, me farat e tyre nuk ndodh e njëjta gjë e tillë, sidomos kur ato përpunohen dhe konservohen. Të tilla janë farat e kajsisë, bajamet, frutat e ndryshme të thata, etj. Këto fara dhe fruta të thata përmbajnë antioksidantë të cilat reduktojnë nivelin e insulinës rezistente në gjak e cila mund të jetë faktor rreziku për shfaqjen e diabetit.
1-Farat i mbijetojnë kohës
2-Ato mund të përpunohen dhe konservohen
3-Përmbajnë antioksidantë
4-Reduktojnë nivelin e insulinës rezistente
5-Parandalojnë shfaqjen e diabetit

Gjuha e patriotëve



Jorida Pasku

Gjuha e njerëzve që mbështesnin Kongresin e Lushnjës më 1920. Ekspozohen letra dhe fotografi, vendimet e ngjarjes historike, fragment nga kushtetuta dhe sende të Aqif Pashë Elbasanit. Në Muzeun Historik Kombëtar deri më 31 janar




Letra drejtuar Këshillit të Lartë, fotografi të burrave të shtetit të 1920-ës, himni dhe betimet e kryesisë dhe të delegatëve, portreti në bronz i kryetarit Aqif Pashë Elbasani, si dhe sendet personale, bastuni, thika, bashkë në ekspozitën e hapur deri më 31 janar në Muzeun Historik Kombëtar, me rastin e 90-vjetorit të Kongresit të Lushnjës. Një ngjarje me vlerë historike, që kaloi pa u ndjerë. Nga zyra e shtypit e Ministrisë së Kulturës erdhi një njoftim tri ditë pas aktiviteteve që u organizuan në Lushnjë, më 24 dhjetor. Ndër të gjitha materialet e nxjerra nga fondi i Muzeut Historik Kombëtar, janë tetë letra të mbyllura në një tryezë xhami, që të ndjellin kureshtjen.
Didaskalitë thonë: "Masat popullore mbështesin vendimet e Kongresit të Lushnjës" tek letra e datës 20 shkurt 1920; "Nga protokolli i Kongresit të Lushnjës" tek letra e firmosur nga sekretarët e Kryesisë së Kongresit, Kostaq Kotta, Ferit Vokopola dhe kryetari i mbledhjes Kombëtare Aqif Pasha. E më poshtë "Protesta kundër Planeve Shqiptare të Fuqive të Mëdha" tek një letër që me zor deshifrohet: Populli i Vlorës dhe Krahinës së saj dërguar shkëlqesisë z.Bumçi, anëtar i Këshillit të Naltë të Kongresit.
Këto letra të zverdhura flasin për mbështetjen dhe besimin që kishin siguruar në popull anëtarët e këtij Kongresi.


Ja çfarë thotë njëra prej letrave:
"Gjithë populli mbasi lidhi këtë besë, me pëlqim të përgjithshëm vendosi këtë urdhër të ditës: 1. Të jetë gati për ç'do therori për me shpëtue Atdhenë nga coptimi; 2. Pëlqevi vendimet e Mbledhjes Kombëtare të Lushnjës dhe asht gati me i ndihmue me gjithë fuqin e vetë Qeverisë së re
3. Tërheq vërejtjen e Qeverisë së re dhe e ban të përgjegjshme për vonimin e të marrunit të aktevet, prej Qeverisë së Vjetër; 4. Lyp që Komanda Ushtarake Italiane të mbajë për anësinë tue mos i kundërshtue vullnetit të patundun të popullit shqiptar; 5. Nga një kopje e kësaj t'u çohet Qeverisë së Re dhe autoriteteve ushtarake Italiane ndë Tiranë" (Gropaj, 22 shkurt 1920, Në emër të gjithë popullit, Pleqësit e Katunavet".
Gjurmët e penës, shpejtësia e shkrimit, boja e hapërdarë në fjalë të veçanta, në njërën prej letrave të hershme (Vlorë, më 28 të vjeshtës së I-rë, 1919), që është shkruar para se të mblidhet Kongresi i Lushnjës, nga vlonjatë (populli i Vlorës dhe krahinës së saj), duket sikur shprehin revoltën e atyre njerëzve ndaj planeve të Fuqitë e Mëdha kundrejt Shqipërisë.
Ndaj letra, "dërguar shkëlqesisë Luigj Bumçi në Paris", është quajtur "Protesta kundër planeve Antishqiptare të Fuqive të Mëdha".


Në të gjitha letrat, po edhe në betimet e anëtarëve të Kongresit të 1920-ës, vihet re një gjuhë ku fjala ka peshë, është e zgjedhur, dhe lë mbresë.
Edhe pse ky nuk është qëllimi i parë i ekspozitës, është një fakt që bie në sy.
"Shpresa humbi/ Atdheu ty po të thërret/ Ta shpëtosh nga kjo natë/ Bëu i zoti në do të rrosh në jetë/ Armikut jepi datë/ Në të varet shpres'e kombit shqipëtar, Në statutin tënd të shtrenjtë/ Çliro tokat e Shqipërisë së parë/ Bashko Atdheun e shenjtë".
Janë këto vargje të marra nga Hymni i Kongresit të Lushnjës, që dëftejnë besimin, forcën dhe parimet që i bashkonin mendimtarët e kohës.
E njëjta gjuhë shihet edhe në betimin e "Anëtarit të Këshillit të Naltë" të Kongresit, me kryetar Aqif Pashë Elbasanin, dhe anëtarë Luigj Bumçin, Mihal Turtullin dhe Abdi Toptanin.
"Betohem në emër të Perëndisë duke dhënë besën shqiptare e fjalën e nderit para mbledhjes së kombit se do t'i shërbej popullit dhe shtetit shqiptar drejtësisht, do të mbroj ligjet dhe indipendencën e plotë të atdheut të shenjtë".


Në krah të dokumentit "Vendimet Historike të Kongresit" ku shihen 4 portretet e burrave që vendosën për fatin e kohës dhe betimet e tyre, qëndron dokumenti "Delegatët e Kongresit", ku në krye janë emrat e kryesisë: Aqif Pashë Biçaku (kryetar), Sotir Peçi (nënkryetar), Kostaq Kotta (sekretar) dhe Ferit Vokopola (sekretar) e poshtë tyre emrat e 50 përfaqësuesve të 26 qyteteve të Shqipërisë. Të gjithë zotohen: "Mbledhja Kombëtare jep fjalën e nderit e besën shqiptare, duke u betuar në emër të Perëndisë se derisa Këshilla e Naltë vepron sipas Ligjit të Shtetit, duke ruajtur pavarësinë e plotë të Shqipërisë me mish e me shpirt, do të jetë mbrojtës e përkrahës i gjithhershëm i kësaj këshille".
Po përse ishte me kaq rëndësi Kongresi i Lushnjës në Shqipërinë e 1920-ës?
Këtë na e "sqarojnë" vendimet që dolën prej mbledhjes së kongresit (21-31 janar në Lushnjë), të cilat janë riprodhuar me rastin e ekspozitës në MHK:
"1.Riafrimi i Pavarësisë së Plotë të Shqipërisë (shpallur më 28 nëntor 1912); 2. U zgjodh Këshilli i Lartë, që përfaqësonte kryetarin e Shtetit Shqiptar dhe Këshilli Kombëtar me funksionet e parlamentit; 3. Kongresi zgjodhi qeverinë kryesuar nga Sulejman Delvina, Qeveri e cila më 11 shkurt u vendos në Tiranë dhe që, prej kësaj dite u bë kryeqyteti i Shqipërisë".
Krahas fotografive të Kongresit janë portretet e funksionarëve të Qeverisë së Sulejman Delvinës (kryeministër): Eshref Frashëri (zv.kryeministër), Ahmet Zogu (Ministër i Punëve të Brendshme), Hoxha Kadri (Ministër i Drejtësisë), Sotir Peci (Ministër i Arsimit), Mehmet Konica (Ministër i Punëve të Jashtme), Ali Riza Kolonja (Ministër i Luftës), Bajram Curri (ministër pa portofol), Hysen Vrioni (Ministër pa portofol), Spiro Jorgo Koleka (Ministër pa protofol).
Përbri materialit për Qeverinë e Delvinës, shihet një fragment i kushtetutës. Në pikën e V-të të saj mund të lexojmë: "Në kjoftë se njeni nga gjymtyrët e Këshillit Naltë jep dorëheqjen, tre të tjerët vijojnë në detyrë".


Të gjitha dokumentet e ekspozitës shoqërohen me fotografi, Lushnja dhe Tirana në vitin 1920, turma të popullit në sheshin përpara godinës ku zhvillohej Kongresi, dhoma ku zhvilloi punimet mbledhja historike, foto e Selisë së Qeverisë në vitet 1920, 1928-1931, foto e Këshillit të Lartë duke hyrë në Tiranë, shkurt 1920. Burra me kostume, kapela dhe bastun, veshje gati uniforme.
Një prej bastunëve është ekspozuar edhe në këtë ekspozitë. Është i Aqif Pashë Elbasanit (1860-1926), bashkë me thikën, e një flamur, të gjitha këto të mbyllura në një eksponat. Kur hyn në holl, përballesh me portretin e tij në bronz.
Në fund ndjen nevojën për më tepër detaje të tilla të gjalla, letra origjinale, objekte, që bëjnë më të prekshme ngjarjet e një kohe të kaluar.

Gjuha e patriotëve

Jorida Pasku

Gjuha e njerëzve që mbështesnin Kongresin e Lushnjës më 1920. Ekspozohen letra dhe fotografi, vendimet e ngjarjes historike, fragment nga kushtetuta dhe sende të Aqif Pashë Elbasanit. Në Muzeun Historik Kombëtar deri më 31 janar


Imzot Bumçi dhe Aqif Pashe Elbasani



Letra drejtuar Këshillit të Lartë, fotografi të burrave të shtetit të 1920-ës, himni dhe betimet e kryesisë dhe të delegatëve, portreti në bronz i kryetarit Aqif Pashë Elbasani, si dhe sendet personale, bastuni, thika, bashkë në ekspozitën e hapur deri më 31 janar në Muzeun Historik Kombëtar, me rastin e 90-vjetorit të Kongresit të Lushnjës. Një ngjarje me vlerë historike, që kaloi pa u ndjerë. Nga zyra e shtypit e Ministrisë së Kulturës erdhi një njoftim tri ditë pas aktiviteteve që u organizuan në Lushnjë, më 24 dhjetor. Ndër të gjitha materialet e nxjerra nga fondi i Muzeut Historik Kombëtar, janë tetë letra të mbyllura në një tryezë xhami, që të ndjellin kureshtjen.
Didaskalitë thonë: "Masat popullore mbështesin vendimet e Kongresit të Lushnjës" tek letra e datës 20 shkurt 1920; "Nga protokolli i Kongresit të Lushnjës" tek letra e firmosur nga sekretarët e Kryesisë së Kongresit, Kostaq Kotta, Ferit Vokopola dhe kryetari i mbledhjes Kombëtare Aqif Pasha. E më poshtë "Protesta kundër Planeve Shqiptare të Fuqive të Mëdha" tek një letër që me zor deshifrohet: Populli i Vlorës dhe Krahinës së saj dërguar shkëlqesisë z.Bumçi, anëtar i Këshillit të Naltë të Kongresit.
Këto letra të zverdhura flasin për mbështetjen dhe besimin që kishin siguruar në popull anëtarët e këtij Kongresi.


Ja çfarë thotë njëra prej letrave:
"Gjithë populli mbasi lidhi këtë besë, me pëlqim të përgjithshëm vendosi këtë urdhër të ditës: 1. Të jetë gati për ç'do therori për me shpëtue Atdhenë nga coptimi; 2. Pëlqevi vendimet e Mbledhjes Kombëtare të Lushnjës dhe asht gati me i ndihmue me gjithë fuqin e vetë Qeverisë së re
3. Tërheq vërejtjen e Qeverisë së re dhe e ban të përgjegjshme për vonimin e të marrunit të aktevet, prej Qeverisë së Vjetër; 4. Lyp që Komanda Ushtarake Italiane të mbajë për anësinë tue mos i kundërshtue vullnetit të patundun të popullit shqiptar; 5. Nga një kopje e kësaj t'u çohet Qeverisë së Re dhe autoriteteve ushtarake Italiane ndë Tiranë" (Gropaj, 22 shkurt 1920, Në emër të gjithë popullit, Pleqësit e Katunavet".
Gjurmët e penës, shpejtësia e shkrimit, boja e hapërdarë në fjalë të veçanta, në njërën prej letrave të hershme (Vlorë, më 28 të vjeshtës së I-rë, 1919), që është shkruar para se të mblidhet Kongresi i Lushnjës, nga vlonjatë (populli i Vlorës dhe krahinës së saj), duket sikur shprehin revoltën e atyre njerëzve ndaj planeve të Fuqitë e Mëdha kundrejt Shqipërisë.
Ndaj letra, "dërguar shkëlqesisë Luigj Bumçi në Paris", është quajtur "Protesta kundër planeve Antishqiptare të Fuqive të Mëdha".


Në të gjitha letrat, po edhe në betimet e anëtarëve të Kongresit të 1920-ës, vihet re një gjuhë ku fjala ka peshë, është e zgjedhur, dhe lë mbresë.
Edhe pse ky nuk është qëllimi i parë i ekspozitës, është një fakt që bie në sy.
"Shpresa humbi/ Atdheu ty po të thërret/ Ta shpëtosh nga kjo natë/ Bëu i zoti në do të rrosh në jetë/ Armikut jepi datë/ Në të varet shpres'e kombit shqipëtar, Në statutin tënd të shtrenjtë/ Çliro tokat e Shqipërisë së parë/ Bashko Atdheun e shenjtë".
Janë këto vargje të marra nga Hymni i Kongresit të Lushnjës, që dëftejnë besimin, forcën dhe parimet që i bashkonin mendimtarët e kohës.
E njëjta gjuhë shihet edhe në betimin e "Anëtarit të Këshillit të Naltë" të Kongresit, me kryetar Aqif Pashë Elbasanin, dhe anëtarë Luigj Bumçin, Mihal Turtullin dhe Abdi Toptanin.
"Betohem në emër të Perëndisë duke dhënë besën shqiptare e fjalën e nderit para mbledhjes së kombit se do t'i shërbej popullit dhe shtetit shqiptar drejtësisht, do të mbroj ligjet dhe indipendencën e plotë të atdheut të shenjtë".


Në krah të dokumentit "Vendimet Historike të Kongresit" ku shihen 4 portretet e burrave që vendosën për fatin e kohës dhe betimet e tyre, qëndron dokumenti "Delegatët e Kongresit", ku në krye janë emrat e kryesisë: Aqif Pashë Biçaku (kryetar), Sotir Peçi (nënkryetar), Kostaq Kotta (sekretar) dhe Ferit Vokopola (sekretar) e poshtë tyre emrat e 50 përfaqësuesve të 26 qyteteve të Shqipërisë. Të gjithë zotohen: "Mbledhja Kombëtare jep fjalën e nderit e besën shqiptare, duke u betuar në emër të Perëndisë se derisa Këshilla e Naltë vepron sipas Ligjit të Shtetit, duke ruajtur pavarësinë e plotë të Shqipërisë me mish e me shpirt, do të jetë mbrojtës e përkrahës i gjithhershëm i kësaj këshille".
Po përse ishte me kaq rëndësi Kongresi i Lushnjës në Shqipërinë e 1920-ës?
Këtë na e "sqarojnë" vendimet që dolën prej mbledhjes së kongresit (21-31 janar në Lushnjë), të cilat janë riprodhuar me rastin e ekspozitës në MHK:
"1.Riafrimi i Pavarësisë së Plotë të Shqipërisë (shpallur më 28 nëntor 1912); 2. U zgjodh Këshilli i Lartë, që përfaqësonte kryetarin e Shtetit Shqiptar dhe Këshilli Kombëtar me funksionet e parlamentit; 3. Kongresi zgjodhi qeverinë kryesuar nga Sulejman Delvina, Qeveri e cila më 11 shkurt u vendos në Tiranë dhe që, prej kësaj dite u bë kryeqyteti i Shqipërisë".
Krahas fotografive të Kongresit janë portretet e funksionarëve të Qeverisë së Sulejman Delvinës (kryeministër): Eshref Frashëri (zv.kryeministër), Ahmet Zogu (Ministër i Punëve të Brendshme), Hoxha Kadri (Ministër i Drejtësisë), Sotir Peci (Ministër i Arsimit), Mehmet Konica (Ministër i Punëve të Jashtme), Ali Riza Kolonja (Ministër i Luftës), Bajram Curri (ministër pa portofol), Hysen Vrioni (Ministër pa portofol), Spiro Jorgo Koleka (Ministër pa protofol).
Përbri materialit për Qeverinë e Delvinës, shihet një fragment i kushtetutës. Në pikën e V-të të saj mund të lexojmë: "Në kjoftë se njeni nga gjymtyrët e Këshillit Naltë jep dorëheqjen, tre të tjerët vijojnë në detyrë".


Të gjitha dokumentet e ekspozitës shoqërohen me fotografi, Lushnja dhe Tirana në vitin 1920, turma të popullit në sheshin përpara godinës ku zhvillohej Kongresi, dhoma ku zhvilloi punimet mbledhja historike, foto e Selisë së Qeverisë në vitet 1920, 1928-1931, foto e Këshillit të Lartë duke hyrë në Tiranë, shkurt 1920. Burra me kostume, kapela dhe bastun, veshje gati uniforme.
Një prej bastunëve është ekspozuar edhe në këtë ekspozitë. Është i Aqif Pashë Elbasanit (1860-1926), bashkë me thikën, e një flamur, të gjitha këto të mbyllura në një eksponat. Kur hyn në holl, përballesh me portretin e tij në bronz.
Në fund ndjen nevojën për më tepër detaje të tilla të gjalla, letra origjinale, objekte, që bëjnë më të prekshme ngjarjet e një kohe të kaluar.

Peter Morgan, një studim për Kadarenë në komunizëm

Botohet anglisht një libër prej 400 faqesh

Jeta dhe krijimtaria e Ismail Kadaresë gjatë diktaturës përbëjnë subjektin e studimit që Peter Morgan, profesor i Studimeve Europiane në Universitetin e Australisë Perëndimore, i ka kushtuar shkrimtarit shqiptar në gjuhën angleze. Libri prej 400 faqesh, i botuar nga “Legenda” e “Oksford&London”, është një biografi e jetës së shkrimtarit në diktaturën shqiptare të Enver Hoxhës. “Ismail Kadare: Shkrimtari dhe diktatura 1957-1990” është rrëfimi i dy mjeshtërve të shahut të vendosur kundër njëri-tjetrit gjatë tri dekadave për fatin e Shqipërisë, tha profesor Morgan. “Përveçse një shkrimtar gjeni, Kadareja ishte një takticien brilant, i cili ia doli mbanë të mbijetonte në regjimin më të ashpër dhe shtypës të të gjitha regjimeve. “Shqiptarët përbëjnë një pjesë të vogël, por të rëndësishme të Australisë multikulturore dhe nëpërmjet veprës së shkrimtarit dhe intelektualit më të madh shqiptar, ne mund të arrijmë t’i kuptojmë më mirë shqiptarët, historinë dhe kulturën e tyre. Shumë shqiptarë në këtë vend mund të kenë familje që kanë vuajtur nën diktaturën e Hoxhës”, ka theksuar Morgan. Ky studim do të pasohet nga një vëllim i dytë që do të përqendrohet në jetën e Kadaresë nga viti 1990 deri në ditët e sotme. Peter Morgan ka marrë një mbështetje financiare prej 200.000 dollarësh nga Këshilli Australian i Studimeve për të përfunduar “Kadareja postkomunist: Shqipëria, Ballkani dhe Europa në veprën e Ismail Kadaresë”.

Shqip




Peter Morgan: Kadare ndëshkuesi i ish-diktatorit


Dy superfuqi të vendosur përballë njëri-tjetrit, një diktator dhe një shkrimtar. Një duel jo i barabartë, por që fitohet nga ky i fundit. Duke u përqendruar në jetën e shkrimtarit të madh, Ismail Kadare, një profesor i Studimeve Evropiane në Universitetin e Australisë Perëndimore ka shkruar studimin e parë të gjatë, në gjuhën angleze, për betejën e mbijetesës së letërsisë, në shtetin e linjës së ashpër staliniste të Shqipërisë. Përmes një njoftimi në faqen e internetit të Universitetit të Australisë Perëndimore, mësojmë se libri prej 400 faqesh i profesor Peter Morgan, i botuar nga "Legenda" e Oksford & London, është një biografi e jetës së shkrimtarit dhe patriotit shqiptar Ismail Kadare (fitues i çmimit Internacional Man Booker Prize, në vitin 2005), nën diktaturën shqiptare të Enver Hoxhës. "Ismail Kadare: Shkrimtari dhe diktatura 1957-1990" është rrëfimi i dy mjeshtërve të shahut të vendosur kundër njëri-tjetrit gjatë tri dekadave për fatin e Shqipërisë", tha profesor Morgan. "Përveçse një shkrimtar gjeni, Kadareja ishte një takticien brilant, i cili ia doli mbanë të mbijetonte në regjimin më të ashpër dhe shtypës të të gjitha regjimeve. Mund të thoni se Kadareja, të cilin e kam intervistuar dhe takuar shoqërisht në raste të ndryshme, ishte si Shehrezadja. Ai e mbajti veten dhe popullin shqiptar të gjallë me rrëfimet e tij. "Shqiptarët përbëjnë një pjesë të vogël, por të rëndësishme të Australisë multikulturore dhe nëpërmjet veprës së shkrimtarit dhe intelektualit më të madh shqiptar, ne mund të arrijmë të kuptojmë më mirë shqiptarët, historinë dhe kulturën e tyre. Shumë shqiptarë në këtë vend mund të kenë familje që kanë vuajtur nën diktaturën e Hoxhës. "Ai ishte një narcizist inteligjent, i etur për pushtet, që donte të tregonte se regjimi i tij ishte një regjim i sofistikuar komunist. Ai donte që të shihej si një njeri që i avancoi artet. Kadareja kishte një lloj pushteti mbi të, në atë që krijimtaria e tij ishte e mirënjohur në Perëndim, i cili i siguroi atij mbrojtje të gjithfarshme. Kadareja luajti një lojë të rrezikshme me Hoxhën. "Kadareja shkroi romane që në sipërfaqe nuk e kundërshtonin diktaturën, por nëse njerëzit lexonin mes rreshtave, ata do të mësonin shumë për veten dhe për situatën ku ndodheshin. Kadareja ishte Nemesesi (Nemesis - Perëndesha e hakmarrjes) i diktatorit. Ai e pa veten si në një ndeshje me Hoxhën për Shqipërinë.
Profesor Morgan tha se veprat e Kadaresë ishin aq të rëndësishme, në kulturën shqiptare, saqë shumë prej tyre janë përfshirë në tekstet shkollore. "Ai e ngriti gjuhën në një nivel të tillë, të aftë për të mbështetur letërsinë e madhe, ndërkohë që me mprehtësi sulmonte diktaturën e fuqishme". Vëllimi tjetër (i dyti) i profesor Morgan-it do të përqendrohet në jetën e Kadaresë nga viti 1990, deri në ditët e sotme. Ai ka marrë një mbështetje financiare prej 200.000$ nga Këshilli Australian i Studimeve për të përfunduar Kadareja postkomunist: Shqipëria, Ballkani dhe Evropa në veprën e Ismail Kadaresë.

Panorama

Misioni përkthim

Në Shtetet e Bashkuara letërsia e huaj injorohet nga një treg i fiksuar pas kërkimit të bestsellerit

Këto që po kalojmë janë ditë të vështira për industrinë e librit. Tekstet e përkthyera janë vetëm 3 për qind e tregut të librave amerikanë dhe universitetet i kanë ndërprerë buxhetet e tyre. Megjithatë, duket se asgjë nuk e dekurajon “Open Letter”, një shtëpi e vogël botuese që merret me publikimin e letërsisë së huaj, e themeluar një vit më parë me mbështetjen e Universitetit të Rokesterit, në Nju Jork. “Jashtë është një numër i madh lexuesish që janë të interesuar për letërsinë e huaj dhe nuk arrijnë të marrin atë që dëshirojnë”, shpjegon Chad W. Post, drejtori i shtëpisë botuese “Open Letter”. “Edhe pse është një situatë pak e vështirë, ne nuk kemi ndërmend të rrimë duarkryq”, thotë ai. Asnjë nga 16 titujt e librave të publikuar deri tani nga “Open Letter” nuk ka shitur më shumë se tremijë kopje, por përpjekjet e shtëpisë botuese kanë tërhequr menjëherë vëmendjen e lexuesve dhe të kritikëve. Së fundmi, shtëpia botuese ka nisur një fushatë për të përhapur librat e autorëve të huaj në tregun amerikan, iniciativë kjo që e ka vlerësuar “Open Letter” me një kontribut prej 20 mijë dollarësh për të financuar botimin e librit “The wall in my head”, një antologji tregimesh të shkrimtarëve të Europës Lindore për fundin e komunizmit.

Shtëpitë botuese amerikane të specializuara në përkthim numërohen vetëm me gishtat e njërës dorë dhe gjithsecila ka adaptuar një strategji të vetën për të mbijetuar. Shtëpia botuese “Archipelago Books” është e lidhur me një shoqatë joqeveritare dhe jeton me donacionet e lexuesve. “Europa editions”, filiali amerikan i një shtëpie botuese italiane, boton vetëm libra italianë. “Dalkey Archive Press”, ku Post ka punuar më parë, është e lidhur me një shoqatë jofitimprurëse, por edhe me një institucion universitar, si “Open Letter”.

“Lexuesve duhet t’u japësh një motiv të mirë për të marrë në dorë librat e autorëve të panjohur, të dish të tërheqësh vëmendjen e tyre”, thotë Martin Riker, drejtor i asociuar i “Dalkey”.
Strategji dhe qëllime të mira

Libri i parë i shtëpisë botuese “Open Letter”, “Nobody’s home”, përmbledhja me tregime “Nikog nema donna” e shkrimtares kroate Dubravka Ugresic, është botuar pikërisht në shtator të vitit 2008, kur shpërtheu kriza financiare. Pothuajse një vit më parë, për të publikuar këtë libër, “Open Letter” kishte hapur edhe një blog “Three percent” (‘rochester.edu’/ ‘threepercent’). Sigurisht që bëhet fjalë për një strategji marketingu, por shumë shpejt “Three percent” u bë një forum me më shumë se dy milionë kontakte. Lexuesit mund të postojnë opinionet e tyre dhe të informohen se me çfarë po merren shtëpitë e huaja botuese; përkthyesit mund të ngrenë debate mbi cilësinë e punës së tyre dhe të shohin se cilat vepra janë ende të disponueshme dhe cilat u janë dhënë kolegëve të tyre. “Sot për një redaktor është shumë e vështirë të varet totalisht nga financimet universitare, sepse as në shtyp nuk ka vend për recensione”, thotë Peter Bush, zëvendëspresident i Federatës Ndërkombëtare të Përkthimit, që momentalisht po merret me përkthimin e një përmbledhje tregimesh për shtëpinë botuese “Open Letter”.

Një komision redaktorësh, i përbërë nga shtatë anëtarë, zgjedh titujt që do të botohen. Në këtë përzgjedhje nuk përjashtohen librat, edhe pse qëllimi nuk është të lartohen më tepër se bestsellerët. “Duam të mbajmë premtimin ‘e hapjes’, i cili është i pranishëm edhe tek emri i shtëpisë botuese ‘Open Letter’”, deklaron Joanna Scott, docente e gjuhës angleze në Universitetin Rokester dhe autore e nëntë romaneve. “Jemi në kërkim të veprave të mrekullueshme dhe të them të drejtën nuk do të dija të njihja ndonjë sukses komercial, nëse do të më ndodhte ta kisha para syve”.
Për ta shtuar edhe më shumë numrin e lexuesve të tij, Post ka menduar t’ia arrijë qëllimit përmes një publiku të zgjedhur, si frekuentuesit e kinemave që propozojnë filma për të huaj. Një faktor tjetër që do ta tërhiqte lexuesin është kopertina e bukur e librit. “Lexuesit shtyhen për t’i marrë në dorë kur i shohin, edhe sepse pamja e tyre është tepër interesante”. Një shtëpi botuese mund ta arrijë suksesin edhe përmes grafikës.
Formim dhe poezi

Me përpjekjen për të krijuar një markë unike, shtëpia botuese “Open Letter” ka hapur në Universitetin Rokester një kurs studimesh letrare për përkthim, me qëllim për të krijuar, në një moment të dytë, një kurs të vërtetë specializimi. Studentët që frekuentojnë kursin përkthejnë libra me tregime për të fituar kredite. “Nëse nuk do të kisha frekuentuar këtë kurs, nuk do të kisha mësuar asgjë nga kjo botë”, thotë Lillian Miller, një studente 20-vjeçare, e cila ka jetuar në Siberi. “Mendoj se tani do të më pëlqente të punoja në një shtëpi botuese”.

Rektorati i Universitetit të Rokester është entuziast për rezultatet që shtypi po i jep këtij institucioni, si në fushën akademike ashtu edhe në atë lokale. Vitin e kaluar, shtëpia botuese “Open Letter” organizoi një takim me shkrimtarët e famshëm Salman Rushdie dhe Umberto Eco, që u sponsorizua nga universiteti dhe “Pen world voices festival”. Ishte rasti i parë i festivalit i organizuar jashtë Nju Jorkut. “Llogaritëm kostot dhe të ardhurat dhe menduam se mund ta transformonim universitetin tonë në një lloj oazi për studimet akademike mbi përkthimin”, shpjegon rektori i universitetit, Joel Seligman. “Duket se eksperimenti po funksionon. Gjithashtu do të vazhdojmë të publikojnë libra të cilësisë së lartë, gjë e cila është një perspektivë shumë stimuluese”.

Për vitin tjetër, “Open Letter” ka menduar të zgjerojë kufijtë e saj dhe të botojë për herë të parë një përmbledhje me poezi. Përkthyesit, natyrisht, janë të kënaqur për interesin e shtypit dhe i drejtohen shtëpisë botuese me projekte dhe ide të reja. “‘Open Letter’ është bërë e rëndësishme pikërisht sepse është mbështetur te gjuhët pak të njohura në Shtetet e Bashkuara, si ajo islandeze ose lituane”, thotë një përkthyes, i cili ka përkthyer për “Open Letter” librin “The taker and other stories”, një përmbledhje tregimesh të autorit brazilian Rubem Fonseca, dhe që shpreson ende të punojë me shtëpinë botuese. “Shtëpitë botuese komerciale janë të fiksuara pas kërkimit të bestsellerëve. ‘Open Letter’ ka gjetur një hapësirë për librat që nuk do të kenë një sukses të madh te publiku, por që gjithsesi kanë një vlerë letrare të padiskutueshme”.

Salinger, ikja e fundme e një të ikuri

JD Salinger është një nga emrat më të mëdhenj të letërsisë amerikane, me një vepër që solli në jetë personazhin e famshëm të adoleshentit Holden, që në kërkim të dashurisë, vëmendjes dhe arritjes së burrërisë përjetoi gjithë andrallat e një brezi të sapodalë nga lufta. Salinger shkroi një libër që u bë më i famshëm se vetë ai, pozicionin e të cilit deri më sot nuk e ka sfiduar askush në letërsinë amerikane

Në një shoqëri si kjo e jona, ku antivlerat janë ato që ngrihen në piedestal dhe reklamohen me forcë nga makina e pamëshirshme dhe keqdashëse e propagandës, shpesh njerëzit që mbartin vlera të vërteta fshihen për të përcjellë kumtin e tyre vetëm përmes veprave. Ata nuk kanë nevojë për lavdinë vezulluese që zakonisht në publik e marrin të paaftët, apo reklamuesit e antivlerave. Atyre u mjafton që të mos lënë pa thënë atë për të cilën erdhën në jetë. Përcjellja e mesazhit, mbërritja e tij te njerëzit është shpërblimi më i madh që mund të marrin dhe që ata vetë presin. Në këtë shoqëri dukjesh pra, sapo la skenën një nga shkrimtarët që ishte shndërruar në një mit jo vetëm të kumtit që përcolli, por edhe për mosshfaqjen në publik, madje edhe në pjesën e pasme të kopertinës së librave të tij, ku zakonisht vendoset fotoja e autorit. Ai është i famshmi JD Salinger, shkrimtari që nuk jepte intervista, nuk shfaqej në ekrane, që arriti madje deri aty sa të deklaronte se në fakt nuk shkruante. Por sa më shumë që burri i mençur tërhiqej nga dritat e skenës, aq më e madhe bëhej fama e tij. Sot agjenti i librave të tij thotë: “Salinger ishte në këtë botë, por jo i kësaj bote”. Bota është shpesh banale, e Salinger nuk mund të mos ishte shpesh dhe vetë banal, por ndryshe nga bota, dhe madje ndryshe nga gjithë banorët e saj, kishte mësuar që të triumfonte mbi instinktet e ulëta. Në të ri Salinger ishte si të gjithë ne: në kërkim të famës, afirmimit, admirimit dhe suksesit. Shkruante, e ndërsa e bënte një gjë të tillë kërkonte që të ishte edhe person publik e të njihej nga të tjerët. U dërgonte letra drejtorëve të revistave, në të cilat bashkëngjiste tregimet që shkruante dhe priste famën. Po më pas çfarë ndodhi? Dëshira e tij u plotësua e pikërisht në atë moment nisi për të ndryshimi i madh. Ndërsa u bë i famshëm e kuptoi se ky ishte mallkimi më i madh që mund t’i binte një njeriu. Ndërsa mbante për herë të parë në duar librin e tij, me kapak të trashë, brenda të cilit ndodheshin fjalët e krijuara prej tij me një foto po të tijën në faqen e fundit, nisi të përjetonte shumë gjëra njëherazi, veçanërisht kur nisi të lexonte edhe vlerësimet e kritikës që e ngrinin në qiell. Në këtë moment ndjeu se të qenët i kuptuar nga të tjerët është ndonjëherë më e tmerrshme se të mos kuptohesh, apo të keqkuptohesh, që të qenët i admiruar është shumë më e lodhshme dhe rraskapitëse se të qenët i injoruar, që të shkruash e të publikosh janë dy gjëra krejt të ndryshme. Njerëzit e kësaj bote shkruajnë me qëllim që të lexohen, shkruajnë për ta publikuar dhe përhapur veprën e tyre, për t’u recensuar. Por Salinger që nuk ishte i kësaj bote, edhe pse përkohësisht u bë pjesë e saj. Kur pa materializimin e suksesit dhe famës vendosi që të zhdukej e të ikte njëherë e mirë nga sipërfaqja e gjërave. Iku nga rruga e 57 e Manhatanit, ku jetoi për një kohë të gjatë. Ishte një ikje nga sytë këmbët dhe mbi të gjitha iku nga vetvetja, sepse e dinte që kishte dobësitë e tij, siç i kam unë, ti apo të tjerët e racës njerëzore. Ishin dobësitë e tij për femrat e reja dhe dobësi të tjera, të cilat u përpoq që t’i nxirrte nga vetvetja përmes aktit për t’u zhdukur. Si e la qendrën e botës u zhvendos larg në New Hampshire, në mesin e hiçit. Gjëja e parë që bëri zhduki adresën, pastaj shkëputi linjën telefonike, i dogji të gjitha letrat e lexuesve dhe admiruesve të tij. Ajo që donte të bënte dhe të arrinte ishte të qenët vetëm me demonët e tij, demonë që mund t’i qetësonte vetëm përmes të shkruarit. Ishte e pamundur për të që të ishte i lumtur me vetveten. E dinte se kishte brenda vetes një talent të jashtëzakonshëm dhe shumë gjëra për të thënë. Por ai që ka një talent është i pari dhe i vetmi që ia njeh kufijtë. Sa më shumë e pëlqen bota, aq më shumë ai bindet se kjo botë është e paaftë që të bëjë një gjykim për të. Në këto rrethana mbeten dy mundësi: ose falimentimi si çlirim, ose ikja, arratisja. Salinger zgjodhi ikjen. Përgjatë viteve të kësaj ikjeje Salinger kërkoi që të përcillte të njëjtin mesazh që përcolli para se të vetëvritej në moshën 31-vjeçare edhe shkrimtari suedez Stig: “Harromëni”. Harroni që pas fjalëve që lexoni ekziston një njeri, mos kërkoni foto e autografe. Mos e vendosni foton nëpër bluza, apo reklama, mos organizoni mbrëmje në të cilat vijnë gazetarë dhe bëjnë pyetje idiote personale. Mos mendoni se jam i ndryshëm nga ju. Edhe unë ha karota, bëj pazar, kruaj dhëmbët, nëse kam shans mund të fus në shtrat ndonjë vajzuke. Por ama kishte një moment të vetëm që Salingerin e bënte të ndryshëm nga ne: momenti kur shkruante. Dhe në këtë ditë ndarjeje e lëmë të qetë e me respekt në botën e tij të largët e të fshehtë të fjalëve.

Kush ishte

Viti 1948 do ta shihte në majën më të lartë të suksesit me publikimin e librit të tij “The Catcher in the Rye” dhe antiheroin e tij adoleshent në luftë të vazhdueshme me prindërit. Sigurisht që ishte një roman me shumë linja autobiografike, por që përcillte karakteristikat e një brezi të tërë dhe ndoshta u bë edhe një busull për një brez më vonë. Protagonisti i famshëm i këtij libri, Holden Caulfield, u shndërrua brenda natës në simbol të adoleshentit amerikan dhe ndikimi i tij u përhap edhe përtej Atlantikut. Ky roman pati për shumë vite një shitje jashtëzakonisht të madhe dhe personazhi kryesor konsiderohet si ndër më të goditurit e letërsisë botërore, një personazh që pavarësisht kalimit të dhjetëvjeçarëve mbart tipare universale. Për Salinger ky ishte një sukses i menjëhershëm e tronditës dhe ai e përballoi me vështirësi ndryshimin e statusit financiar, por edhe mbi të gjitha famën. Kjo ndoshta bëri që më tej krijimtaria e tij të mos ishte e shumtë, ndërsa vendosi që të kalonte një jetë larg dritave të skenës e famës, që tashmë e kishte të madhe. Këtë mbyllje në vetvete ai e arriti me shumë sukses. Për shumë vite arriti që të shmangë kuriozët, paparacët, gazetarët e biografët deri në vitin 2000, kur një ish e dashur dhe bija e tij nga një martesë e dytë, publikoi një libër me kujtime, që sikurse pritej dhe sikurse ndodh me gjëra të tilla, shkaktoi një sensacion të madh, pasi nxirrte në dritë një pjesë të errët e të panjohur të shkrimtarit të madh që jetonte krejtësisht i tërhequr. Jerome David Salinger lindi në Nju Jork në vitin 1919 dhe ishte biri i një hebreu dhe një irlandezeje. Pasi shkoi në një numër shkollash shtetërore, ai vendosi që të provonte aktrimin dhe të shkollohej në një shkollë profesionale në Manhatan. Por i ati ishte tërësisht kundër dëshirës së tij për t’u bërë aktor dhe për të ndryshuar Salinger vendosi që të hynte në Akademinë Ushtarake, ku edhe u diplomua. Pikërisht kjo ishte periudha kur nisi të shkruante tregimet e para të shkurtra. Më pas kaloi një vit bredhjesh nëpër Europë, në vende të ndryshme të kontinentit dhe me t’u kthyer tentoi që të ndiqte studimet në disa universitete, por të gjitha i la përgjysmë. Në pranverën e vitit 1942, kur kishin kaluar disa muaj që Amerika ishte futur në luftë, pas sulmit në Pearl Harbor, Salinger u fut në ushtri dhe shërbeu deri në vitin 1946. Eksperienca e tij e luftës ishte e jashtëzakonshme. Ai pati shumë detyra në ushtri, ndër të cilat edhe atë të hetuesit të ushtarëve robër gjermanë. Më vonë për këtë përvojë do t’i thoshte të bijës: Nëse ndonjëherë të qëllon që të nuhasësh tymin e mishit të djegur të njeriut, kjo erë nuk do të të shqitet kurrë deri në fund të jetës”. Një nga të mirat e kësaj periudhe është se Salinger u takua me të madhin e letrave, Heminguej, që në atë kohë punonte si korrespondent lufte. Për të Heminguej nuk ishte njeriu i ashpër, brutal dhe arrogant që priste, por një njeri gati i ndrojtur. Në vitin 1948 Salinger botoi librin që e bëri të famshëm, që ishte edhe romani i parë dhe i fundit që mori një famë të tillë. Ai u bë jo vetëm libri më i lexuar në Shtetet e Bashkuara dhe më pas dhe në botë, por u shndërrua në një libër studimi për të gjitha shkollat e vendeve anglishtfolëse në botë. “The Catcher in the Rye” është pa dyshim libri më i rëndësishëm i Salingerit, që rrëfen në vetë të parë ndjesitë dhe përvojat e një adoleshenti që ka një jetë në pezulli dhe një përvojë të gjatë marrëdhëniesh zhgënjyese. Është pikërisht kjo atmosfera mbytëse e përjetuar nga brezi i adoleshentëve të pasluftës, të cilët kërkonin dashuri, por nuk e gjenin dhe kësisoj fajësonin veten dhe shndërroheshin në rebelë. Përmes këtij libri, Salinger mori statusin e një shkrimtari klasik dhe pavarësisht heshtjeve të gjata që pasuan suksesin e madh, askush nuk ka qenë në gjendje që t’ia sfidojë këtë status, edhe pse ka pasur nga ata që kanë shprehur dyshime për përmasën e letërsisë së tij. Libri i Salingerit është po aq pjesë e rëndësishme e letërsisë amerikane sa edhe vetë “Huckleberry Finn”. Në vitin 1953 vjen publikimi i librit të tij të dytë me tregime, ku autori vazhdon që të fokusojë jetën e adoleshentëve, pra të atyre që përjetojë moshën e të shndërruarit nga fëmijë në burra. Pavarësisht prodhimtarisë së paktë, Salinger ka qenë subjekt i shumë librave biografikë dhe i studimeve letrare e kjo ndërkohë që ai ishte i tërhequr plotësisht nga jeta publike dhe media. Shumë rrallë është shprehur ai për psenë e të shkruarit dhe mënyrën e tij specifike të krijimtarisë. Këtë ekzistencë të tij të mbyllur ai e ndau në më të shumtën e kohës me bashkëshorten e tretë. Ai u martua për herë të parë në vitin 1945 me Silvian, një martesë që zgjati vetëm 1 vit. Në vitin 1955 u martua për të dytën herë me Claire Douglas, me të cilën solli në jetë një djalë dhe një vajzë. Kjo martesë mori fund në vitin 1967. Pas një numri të madh marrëdhëniesh, në vitin 1988 ai u martua me Coleen O’Neil, një infermiere dhe një grua 40 vjet më e re se ai.

E mira dhe e keqja pas Rajhut të Tretë



Disa çështje mbesin kurciale, e kaluara nuk kalon kurrë.

Nga Alessandra Iadicicco La Stampa

Siegfried Lenz, lindur në Prusi 83 vite më parë, do të marrë këto ditë në itali çmimin Nonino, të cilin do t’ia dorëzojë autori italian Claudio Magris. Çmimi i jepet sidomos për librin Një minutë heshtje. Delikatesa me të cilën ka “pëshpëritur një histori dashurie pa kohë” dhe madhështia me të cilën “ka ditur ta ballafaqojë pa retorikë dramën e një populli”, janë meritat ia njeh juria e kryesuar nga V.S. Naipaul dhe e përbërë nga Adonis, Peter Brook, Norman Manea, Edgar Morin dhe Ermanno Olmi. E takojmë në Hamburg.

Çfarë efekti ju bën sot ta rilexoni, përmes një distance prej 40 vitesh, temat si lufta dhe nazizmi, dhuna dhe persekutimi, raporti mes autoritetit, “gëzimit të detyrës” dhe “detyrës së mosbindjes”?
“Leksione në gjermanisht u botua më ’68, por janë disa aspekte ende aktuale në këtë libër. Çështje si përgjegjësia morale, modelet që duhet ndjekur, metodat edukative, konfrontimi mes të mirës dhe të keqes ruajnë vlerën e tyre bukur përtej fundit të Rajhut të Tretë. Pra: e kaluara nuk kalon kurrë”.

Juria e Nonino i thurin lavd të qenit tuaj “i shkëputur dhe mosbesues ndaj çdo ideologjie”. E megjithatë, në vitet ’60, me Gunter Grass, ju milituat në politikë: u angazhuat për Ostpolitik, bëtë kampanjë për Spd-në.
“Po, e kam shëtitur Gjermaninë duke bërë propagandë elektorale për miqtë e atëhershëm: Helmut Schmidt dhe Willy Brandt. Sot gjërat janë ndryshe. SPD nuk është më po ajo në të cilën unë i kisha hedhur shpresat e mia. Angazhimi politik sidoqoftë nuk ka të bëjë vetëm me letërsinë: është një detyrë qytetare. Aq më mirë nëse librat kontribuojnë në stimulimin e vetëdijes së qytetarëve”.

Vetëm së fundi, me të kaluar 80 vitet, keni vendosur të ballafaqoheni me temën e dashurisë. Me novelën Një minutë heshtje. Pse vetëm tash? Një kujtim personal?
“Zëri narrativ në këtë tregim është ai i një të riu, por frymëzimi nuk është autobiografik, veç nëse në masën në të cilën edhe shkrimtarët i jetojnë eksperiencat e tyre dashurore. Por është e vërtetë ajo që thoni: dashuria është bërë për mua një motiv frymëzimi vetëm vonë, me moshën. Pse? Mund të përgjigjem me një moto: për gjërat më të mira lypset kohë”.

Një minutë heshtje ka qenë bestseller në Gjermani. Çka do të thotë për ju miratimi i publikut?
“Lexuesit janë kreatura të panjohura. Është gjithmonë kënaqësi të bëj muhabet me ta pas leximeve publike – tashmë gjithnjë e më të rralla – të teksteve të mia. Shpesh marr edhe letra nga ana e tyre; jo që nga kjo lind ndonjë korrespondencë me ata që i lexojnë romanet e mia. Janë të shumtë megjithatë: e natyrisht se nuk mund të ankohem pse aq njerëz vendosin t’i blejnë librat e mi. Gjithnjë kam pasur një sukses të mirë shitjesh. Edhe të shoh veten të përkthyer në mbi njëzet gjuhë, që shpesh e injoroj krejtësisht, është emocionuese. Pastaj realizimi kinematografik apo televiziv i historive të mia është një eksperiencë edhe më ndryshe. Në rastin e tillë, shkrimet e mia, të lejuara nga unë, ecin vetë. Atëherë s’më mbetet pos të kënaqem me filmin”.

Ju jeni mik i madh i Marcel Reich-Ranicki: arbitri absolut i fatit të çdo autori në Gjermani...
“Paj po, jemi miq që prej pesëdhjetë vitesh. Merita e tij është se i ka dhënë kritikës një rol të rangut të parë në Gjermani. Pavarësisht a bëhet fjalë për teatër, muzikë apo letërsi, mjetet e komunikimit i rezervojnë një ngjarjeje kulturore hapësirën që meriton”.

Hapësira juaj, atdheu juaj, shtëpia juaj, ku janë? Jeni lindur në Prusinë lindore, rritur në Baltik, ikur në Danimarkë dhe kthyer në Hamburg. Në faqet tuaja përshkruani peizazhet e Detit të veriut, brigjet e Schleswig-Holstein, moçalet mazurke...
“Atdheu im gjeografik, qyteti im i lindjes, është Lyck-u, sot polak. Isha trembëdhjetë vjeç kur plasi lufta që më largoi nga aty. Atdheu im biografik atëherë u bë Hamburgu: qyteti ku i kreva studimet universitare, ku fillova të punoj, si redaktor kulture i të përditshmes Die Welt, dhe ku njoha gruan time. Jetoj këtu prej vitit ’45. Më parë ka qenë intervali danez: në ditët e fundit të luftës, prill-maj ’54, jetova në Danimarkë, ku isha strehuar si dezertor. Nga këtu lidhja me këtë vend, “qytetar nderi” i të cilit jam. Ja pse peizazhet e Veriut kthehen shpesh në faqet e mia”.

E atdheu juaj letrar?
“Vij nga familja shumë e vjetër e treguesve të historive: atyre që nëpër sheshet e pazarit, në portet detare, në ceremonitë martesore apo në të gjitha rastet e takimeve gjejnë shtytje për të treguar atë që do të mund të kishte ndodhur përnjëmend dhe që ndoshta s’ka ndodhur kurrë. Kam nevojë të sajoj histori për ta kuptuar botën. Vetëm suke shkruar mësoj t’i njoh njerëzit, bëmat dhe konfliktet. Sigurisht, i kam disa modele të vërteta: vëllezër të shpirtit. Autorë si Faulkner, Steinbeck dhe Hemingway”.

Ju keni qenë ndër themeluesit e Grupit 47, me Grass-in, Martin Walser, Hans Magnus Enzensberger. Ndiheni ende pjesë e tij?
”Autorët e Grupit 47, që lindi pas luftës, ishin të karakterizuar nga një eksperiencë e përbashkët brezore. Ishte aspekti i tyre i veçantë: kishin bashkëndarë eksperiencën e luftës dhe varfërisë pas humbjes. Nuk besoj se autorët e brezave të rinj e ndiejnë nevojën e një Forumi analog të ballafaqimit”.

Libri me i madh ne bote

Libri më i madh në botë, i cili ishte
bërë për rivendosjen e monarkisë,
do të hapet për ekspozim
për publikun për herë të parë në
historinë e vet 350 vjeçare.
Një tregtar holandez i quajtur Yohannes
Klencke ka bërë një atlas rreth dy metra
të lartë, për të cilin nevojiten gjashtë
veta për ta mbajtur, për monarkun e
kthyer në një ofertë për të fituar simpatinë
e tij në vitin 1660.
Tani do të jetë një prej atraksioneve në ekspozitën
e Bibliotekës Britanike, të titulluar
“Magnificent Maps: Power, Propaganda and
Art”. Peter Barber, i cili është përgjegjës për
koleksionet e hartave, ka thënë për atlasin e
Klencke-s: “Në një nivel është një ryshfet; në
nivelin tjetër është një mendjemadhësi intelektuale
që do të rrethonte të gjithë dijen e botës
në një libër.”
Atlasi përmban 39 harta, përfshirë ato të
kontinenteve të botës, Britanisë dhe vendeve
të tjera të rëndësishme europiane.
Rreth 100 harta të murit janë zgjedhur, disa
nga Biblioteka Britanike dhe të tjerat janë
marrë hua, për të përfaqësuar atë se si janë
përdorur gjatë historisë për të demonstruar
vendin e pronarit në botë. Rreth tri të katërtat
kurrë nuk janë ekspozuar për publikun më
parë.
Barber ka thënë se ka shpresuar se ekspozita
do të ndihmojë për të zgjeruar perceptimin e
qëllimit të hartave. Ai ka thënë: “Njerëzit janë
të fiksuar nga ideja se hartat janë diçka utilitare
për të të ndihmuar të shkosh nga A në B.”
Por gjatë pjesës më të madhe të historisë,
ato kanë qenë konservim artistik i elitës, krijuar
nga artistët dhe gdhendësit më të mirë
të kohës.
Tom Harper, kurator i ekspozitës, ka shtuar:
“Ato vazhdimisht janë përdorur për të bërë argumente
politike.”
Në mesin e atyre që do të ekspozohen është
edhe një hartë portugeze e botës e vitit 1623,
kur kjo perandori ishte në rënie.
Stema portugeze është përdorur gjerësisht
– madje edhe në Siberi.
Harper ka komentuar: “Mund të shihet si zemërim
kundër ikjes së dritës. Portugalia nuk ka
qenë aq dominuese siç është paraqitur, prandaj
kjo hartë është një formë e propagandës.”
Më e vjetra e ekspozuar do të jetë një fragment
i një pllake guri rreth një metër i shkëputur
nga një hartë e Romës e gdhendur,
rreth 20 metra e lartë, e vitit 200 pas Krishtit,
për të cilën Barber njëherë pat thënë se “ka
zbukuruar ekuivalentin e pjesës së planifikuar
të qytetit.”
Ekspozita ‘Magnificent Maps’ do të jetë e
hapur prej 30 prillit deri më 19 shtator. BBC 4
gjithashtu është duke punuar në dy seri televizive
mbi të njëjtën temë, të cilat do të shfaqen
në qershor.
Telegraph.co.uk

Luan Rama

Arjola Hekurani






“Dorëshkrimet e purpurta” dhe “Parisi letrar” janë dy vëllimet e reja që sjellin para lexuesit shkrimtarin Luan Rama. Libri i parë, veç të tjerash, sjell edhe ndodhinë interesante të studiuesit francez, Pierre Batiffol i cili zbuloi kodikët e Beratit dhe i dyti, u drejtohet autorëve francezë më në zë si: Hygo, Balzak, Flober, Bodler, Apollner, Eluard apo Colette, Desnos dhe Duras...
Në kërkim të historive të panjohura
Historitë e panjohura, apo ato për të cilat nuk është folur ende, e shtyjnë të derdhë në letër dhe të flasë për ngjarje apo karaktere interesante. Personazhet e tij thuajse gjithnjë kanë diçka për të thënë apo për të shkëmbyer me lexuesin. Shqipëria dhe Franca gjejnë ngaherë një pikë takimi në librat e tij, edhe atëherë kur janë histori të trilluara. Së fundmi, Luan Rama ka zgjedhur të vijë para lexuesit me dy vëllime të reja, “Dorëshkrimet e purpurta” dhe “Parisi letrar”. I pari, veç të tjerash, sjell edhe ndodhinë interesante të studiuesit francez, Pierre Batiffol, i cili zbuloi kodikët e Beratit dhe i dyti u drejtohet autorëve francezë më në zë si: Hygo, Balzak, Flober, Bodler, Apollner, Eluard apo Colette, Desnos dhe Duras...

Paraqiteni para lexuesit me një vëllim të ri të titulluar “Dorëshkrimet e purpurta”. Pse e kanë tërhequr vëmendjen tuaj dhe çfarë keni sjellë në këtë libër?

“Dorëshkrimet e purpurta” ishin vepra e skribëve të hershëm, e atyre njerëzve të pafjalë, që me artin e përkushtimin e tyre i lanë njerëzimit këta libra në parchemin, të cilët janë jo vetëm vepra arti dhe dëshmi e gjurmë të një kohe, por dhe histori. Ato janë burime të vetë buronjës së kulturës sonë hebraiko-europiane. Nga mijëra e mijëra dorëshkrime të purpurta të shkruara gjatë dhjetë-pesëmbëdhjetë shekujve të parë të erës sonë, të paktë janë ata kodikë që erdhën deri në ditët tona. Historia e kodikëve të Beratit, Beratinus 1 dhe Beratinus 2, është një nga ato mijëra histori të itinerareve të dhimbshme, ku fatmirësisht, pas një kalvari të gjatë, këto dorëshkrime mundën të shohin epokën moderne dhe të pikëtakohen me ne. Shumë nga skribët e hershëm ne nuk i njohim. Imagjinojmë një çast “scriptoria”-t e para, ato salla të mëdha e të heshtura, nën ftohtësinë e gurëve të rëndë të abacive dhe manastireve, atje ku murgjit në tavolinat e drurit shkruanin fjalët e shenjta, atje ku nën kubetë e larta miniaturistët pikturonin përfytyrimin e tyre të një Jezu Krishti, apo të një Shën Marku, Shën Mateu, Shën Luka apo Shën Gjoni… Ornamente dhe germa të stilizuara, shkruar në argjend dhe në ar mbi të purpurtën… Aventura e papiruseve dhe pergamenave është e vjetër që në kohën e faraonëve. Nga Dorëshkrimet e Detit të Vdekur dhe tregimet e kronistit të djegies së Jerusalemit, Flavius Jozef, bota kristiane do të njohë më pas Letrat e Shën Palit, që udhëtonte nëpër Mesdhe e deri në brigjet e Ilirisë, e më pas tekstet e ungjillorëve martirë, duke vazhduar shekuj më vonë me Vulgatën latine të Jeronimit, apo me Qytetin e Zotit të Shën Agustinit. Ata shkruanin librat, skribët dhe miniaturistët përshkëndisnin dorëshkrimet e purpurta, “iluminare”, çka lumturisht i gjejmë sot në ekspozitat e rralla apo muzetë e bibliotekat e mëdha të botës si Biblioteca Apostolica Vaticana, Bibliothèque Nationale de France, British Library… Nga Vergilius Vaticanus në Aratea, nga Codex Sinaiticus në Codex Purpureus Rossanensis, nga Weiner Dioskurides në Beratinus apo Robbula Codex etj., njerëzimi dëshmoi për gjenialitetin dhe forcën e artit të tij, ashtu siç e tregoi në veprat monumentale, arkitekturën e mrekullueshme apo afresket nga Trecento-s e Quatrocento-s, e deri në kohën e Renesancës. Gjithçka është krijuar përmes sakrificës, frikës, terrorit apo gëzimit të krijimit dhe magjisë së vetë artit.

Ajo çka duket më interesante është zbulimi i këtyre kodikëve nga një studiues francez, Pierre Batiffol. Si ka ndodhur kjo?

Biblisti francez, abati Pierre Batiffol, i cili udhëtoi në Berat në vitin 1885 dhe i bëri të njohur botës shkencore europiane ekzistencën e dy kodikëve të rrallë për historinë e dorëshkrimeve të rrallë “purpureus”, sillte ndërkohë edhe një dëshmi të lidhjes së vjetër shpirtërore të shqiptarëve me kristianizmin, edhe pse të ndarë që në kohën e hershme të skizmës kristiane, në ortodoksë e katolikë. Tundimi i Batiffol-it ishte i madh dhe ai kërkoi me çdo kusht ta studiojë këtë kodik të panjohur, i cili duhej të ishte ndër më të rrallët. Si vallë gjendej atje dhe përse në Berat? Por më parë ai u takua me konsullin francez të Janinës, Sauvaire, i cili i tregon për studimin e bërë tashmë nga peshkopi i Beratit Anthime Alexoudis lidhur me këta libra. Bëhej fjalë për një kodik të mrekullueshëm, i cili nxirrej në meshë, para popullit një herë në vit, më 27 janar, çdo herë në festën e ditës së shenjtit Gjon Gojarti (Joan Chrysostomos), në mënyrë që njerëzit ta shikonin, ta puthnin dhe të përuleshin para Librit të Shenjtë. Batiffol na shkruan se për rrugën nga Vlora për në Berat, me kalë, iu deshën 15 orë kalërim, çka tregon se ai ka ndjekur pikërisht këtë itinerar. Veprat e konsullit francez e të Janinës, Pouqueville, tashmë ishin bërë të njohura në Francë, por për kodikët dhe dorëshkrimet e vjetra nuk kishte asnjë informacion. Në përshkrimin e tij në hyrje të Beratit, Batiffol na njofton për “qytetin që ngrihet buzë lumit Apsus (Osum), ku për habinë e tij shikon plot hebrenj me fes të zi në kokë”. Batiffol-i vendoset në lagjen “Kala”, siç na shkruan ai, në “tokën e ortodoksëve dhe ku nuk ka asnjë xhami”, ndryshe nga pjesa tjetër e qytetit, e cila është e gjitha myslimane. Dritaret e tij shohin nga bedenat e kalasë dhe pamja tutje duhej të ishte padyshim me një ekzotizëm të rrallë, pasi duket që kjo pamje atë e ka ngacmuar së tepërmi. Dhe padyshim, takimi i parë është me peshkopin e Mitropolisë së Shenjtë, Anthim Alexoudis, i cili fillon t’i tregojë për Librat e Shenjtë. Nuk dimë sesa ditë ka qëndruar Batiffol-i në Berat, por nga sa kuptohet prej shënimeve të tij, qëndrimi ka qenë i shkurtër. Në fillim ka humbur shumë kohë derisa e ka bindur peshkopin që të hapë vendet e fshehta, ku ruheshin kodikët e vjetër. Por habia e tij ishte e madhe: një habi e përzier me një lloj trishtimi, pasi ai u gjend para një grumbulli të çrregullt të kodikëve të mbajtur keq. Por kodikët e çmuar, Alexoudis i mbante në një vend tjetër, me kujdes të veçantë. Ata kodikë, Batiffol-i do t’i shohë pak kohë para se të ikë. Në fillim ai na tregon për kodikët e kishës së Shën Gjergjit, apo të kishës së Ungjillëzimit, për dorëshkrime kishtare të shekujve XII, XIII, XV, me pergamenë, si edhe për “distikë” me disa dhjetëra fletë. Gjatë qëndrimit në mitropolinë e Beratit, në një nga dorëshkrimet, ai pikasi pra se dorëshkrimi ishte i vitit 1158. Duket se Alexoudis i ka treguar se para se të hyjë në lagjen Mangalem (siç shkruan Batiffol) në hyrje të urës së lashtë të Beratit, ishte një kishë me emrin “Fjetja e Shën Mërisë” dhe se aty ruhej një ungjill i shekullit VI. Batiffol-i shkoi në këtë kishë dhe dalloi me sa duket një ungjill të shekullit VIII, me pergamenë prej 260 fletësh. Por Batiffol na tregon edhe një histori të jashtëzakonshme që lidhet me Beratin dhe kodikët Beratinus e që përbën një skenë më vete filmike. Në kronikën e kishës së Shën Gjergjit flitej dhe për një laik, i quajtur Skuripeki, i cili në vitin 1356 i kishte bërë kishës një shërbim të madh: shpëtimin e ungjijve të vjetër. Ç’kishte ndodhur vallë? Kur serbët ishin dyndur nga veriu drejt Beligradit (Beratit), murgu Theodulos i ishte lutur atij që ta ndihmonte për të shpëtuar kodikët e shenjtë. Dhe një ditë, të dy së bashku, kishin ngarkuar kuajt me koshere bletësh, ku brenda tyre ishin fshehur 27 kodikë e dorëshkrime të vjetra kishtare, të cilat pastaj i kishin çuar në një vend të sigurt... Librat e vjetër që kanë mbetur në trashëgiminë tonë përbëjnë një kujtesë arti e mendimi. Kodikët shqiptarë, si kodikët e Vlorës, Korçës, apo Voskopojës, që lumturisht kanë mbetur deri në kohën moderne dhe të shkruar në hapësirën e shekujve X dhe XV, përbëjnë dhe ata një pjesë të dëshmisë historike.

I keni kushtuar faqe të tëra, libra, figurave të ndryshme, personaliteteve të rëndësishme të letërsisë, por edhe kulturës botërore, ashtu sikundër edhe personaliteteve të kulturës shqiptare apo atyre që kanë pasur lidhje me vendin tonë. I tillë është edhe libri i ri “Parisi letrar”. Çfarë ju shtyn të shkruani për këto figura dhe çfarë e bën interesante të shkruarin për ta?

“Parisi letrar” është nga librat që më ka pasionuar më shumë gjatë shkrimit. Dhe kjo jo sepse iu drejtohesh autorëve francezë më në zë, jo sepse ne jemi rritur me letërsinë franceze, por sepse në këtë ese kërkoj të rilevoj fakte e ngjarje nga jeta dramatike e tyre: Hygo, Balzak, Flober, Bodler, Apollner, Eluard apo Colette, Desnos dhe Duras... ne kemi lexuar për dekada me radhë romanet e poemat e tyre, por nuk i kemi njohur ata si shpirtra, si njerëz të trazuar dhe me fate shpesh tragjike, biografitë na kanë munguar. Sidoqoftë ata kanë dhe ngazëllimet e tyre, duke u bërë pjesë e asaj që thoshte dikur Heminguei “Parisi është një festë e pambarimtë”...

Jeta juaj si publicist, shkrimtar, përkthyes, unë do ju quaja edhe hulumtues (sepse rrëmoni në jetët e më të mëdhenjve të letërsisë) është e ndarë mes Shqipërisë dhe Francës, Tiranës e Parisit... çfarë i bën kaq të dashura këto dy vende?

Unë kam studiuar gazetarinë në Universitetin e Tiranës dhe audiovizualin dhe kinematografinë në universitetin e Parisit “Denis Diderot”. Por, në fakt, fillimisht punova në Kinostudion “Shqipëria e Re”, ku kalova vitet më të bukura të krijimtarisë dhe të marrëdhënieve shoqërore. Ishte si të thuash një “gazetari filmike”, pasi shkruaja skenarë filmash dokumentarë e më pas “prozë filmike” meqë shkrova skenarët e katër filmave artistikë, ndër të cilët edhe “Vajzat me kordele të kuqe”, bashkë me mikun tim të paharruar Gëzim Erebarën. Më pas, në vitet 1988-1991, hyri papritur diplomacia, nën grishjen e idesë apo ëndrrës për të parë botën përtej kufijve tanë të mbyllur. Dhe kështu ndodhi, megjithëse diplomacia dhe të shkruarit ecën paralelisht. Ju më pyesni se kjo krijimtari është e ndarë midis Parisit e Tiranës dhe kjo është e vërtetë: pothuaj gjithë librat që kam shkruar janë në këtë trajektore midis dy vendeve: edhe romani “Santa Quaranta” trajton historinë e qëndrimit të balerinës së famshme Isadora Duncan, që erdhi nga Parisi në vitin 1913 dhe qëndroi në Sarandë gjatë gjashtë muajve; po kështu, eseja mbi themeluesin e simbolizmit francez, Jean Moréas, në librin “Jean Moréas, Jani nga Moréa”, mbi këtë poet arvanitas, origjinën e të cilit e shpalosi në fillim poeti i madh Guillaume Apollinaire, i cili e konsideronte atë si atin e tij shpirtëror; po kështu romani “Camera Obscura” - “origjina” e Botës”, një libër ku plekset një histori shqiptare me historinë rokamboleske të tablosë e piktorit të famshëm francez Courbet, “Origjina e Botës” etj.

Çfarë ju bën të uleni e të shkruani?

Diçka që nuk njihet apo për të cilën nuk është shkruar. Kështu ka ndodhur me të gjithë librat e mi të deritanishëm. Ndodhi me “Santa Quaranta”, me “Jean Moréas”, apo me poetin dhe dramaturgun e shquar Jean Cocteau, “princin e poezisë franceze”, për të cilin më parë nuk ishte botuar ndonjë libër. Po kështu, në librin “Shkëlqimet e Meteorëve”, sjell përvojën e aktoreve franceze në sheshin e xhirimit, mitin kinematografik, ndërsa në librin “Dino-Shtegtari i Portës Sublime”, sjell historinë e panjohur për shqiptarë të jetës e veprës së këtij artisti të madh apo familjes së Dinove. Avanguardistin Abedin Dinon e kam njohur në Paris. Kam qenë disa herë në studion e tij me Jusuf Vrionin apo me Omer Kaleshin dhe ai më ka treguar për përvojën që kishte kur punonte në një studio me Pikason.

Me çfarë po merreni për momentin? Çfarë e ka tërhequr vëmendjen tuaj këto kohë?

Që me ardhjen time në Francë, në fillimin e viteve ‘90 të shekullit të kaluar, një pyetje e përhershme ngacmonte kureshtjen time: cilat ishin pikëtakimet franko-shqiptare gjatë historisë sonë të përbashkët?... Në fillim botova librin “Krushq të largët”, mbi pikëtakimet franko-shqiptare, libër ky që u botua dhe në frëngjisht në Paris, nga shtëpia botuese “Société des Ecrivains”, nën titullin “Pont entre deux rive” (Ura midis dy brigjeve). Tashmë, disa vite më pas, kam përfunduar librin “Kalorësit e Stuhisë – normandët, frankët dhe shqiptarët”, që është në botim e sipër nga botuesi im Petraq Risto. Disa informacione të rëndësishme i kisha nga librat e historisë, por dëshira e madhe për të zbuluar këto pikëtakime, më shtynë të hulumtoj dhe të shfletoj botime të kohëve të shkuara, dorëshkrime të vjetra e të zverdhura nga koha, kronika të kohës së Robert Guiscard apo kryqtarëve të shekullit XII-XIII që kishin kaluar nëpër brigjet shqiptare dhe kjo për t’i dhënë një përgjigje pyetjes sime: cilët kishin qenë protagonistët historikë të trojeve tona? Si dhe në ç’mënyrë ishin pikëtakuar frankët dhe shqiptarët? Dhe sa më shumë kërkoja, aq më shumë habitesha në morinë e fakteve, ngjarjeve, personazheve, për Karl Topian apo Charles Topia, këtë pinjoll me gjak shqiptar dhe francez, si dhe shumë të tjerë në vazhdën e tij, Merkur Bua Shpat, Konstantin Araniti apo Adrian Muzaka, eshtrat e të cilit mbetën në Picardie të Francës. Jo, frankët nuk kishin qenë të largët për shqiptarët, qoftë në kohën bizantine, në Mesjetë apo dhe gjatë epokës së Rilindjes. Hija e normandëve dhe e anzhuinëve të Charles d’Anjou-së, koha e “Regnum Albaniae”, apo e kryqtarëve frankë që nxitonin të merrnin brigjet e Ilirisë për të ndjekur Via Egnatia, princat shqiptarë para dhe pas rënies së Bizancit, etj., të gjitha këto kishin lënë gjurmë jo të pakta në historinë e dy popujve, e frankëve dhe shqiptarëve.

Duke marrë shkas prej ekspozitës së Omer Kaleshit, e cila është çelur së fundmi ne Paris, doja t’ju pyesja se si njihet dhe kultura shqiptare aty dhe përfaqësuesit e saj si vlerësohen në Francë?

Lumturisht në Francë ka një jehonë të kulturës shqiptare përmes veprës së Kadaresë, të koreografit të njohur shqiptaro-francez Angjelin Prelocaj, i cili së fundi shfaqi dhe pjesën e mrekullueshme Borëbardha, apo Inva Mula, një nga sopranot më me emër të botës operistike europiane, duke i kapërcyer dhe kufijtë e vet Francës. Por prania apo prezantimi i kulturës nuk mbetet vetëm në këto emra: artistët shqiptarë apo me origjinë shqiptare janë të shumtë, vetë fakti që Parisi ka mbetur një nga metropolet e kulturës botërore. Por të vjen keq që shteti shqiptar pak i interesuar është (ose aspak) që ta mbështesë prezantimin e kulturës shqiptare përmes manifestimeve kulturore që kërkojnë patjetër mbështetjen e shtetit: Politika Kulturore ka mbetur një slogan në letër, pasi deri tani kanë qenë artistët ata që e kanë bërë të njohur këtë kulturë.

Roli i diplomatit është edhe roli i një njeriu që nxit shkëmbim kulturash. Në rastin tuaj, si ka qenë ky proces dhënie-marrjesh?

Padyshim që kështu ndodh me ata diplomatë që e kanë në shpirt kulturën, pasi ka nga ata për të cilën kultura është një kompozante e rëndomtë, së cilës nuk i kushtojnë asnjë lloj rëndësie. Dhe përvoja që unë kam fituar si gjatë kohës si ambasador, por dhe më pas në UNESCO, ishte pikërisht kjo marrëdhënie kulturë-diplomaci, element dikur prioritar në diplomacinë franceze. Më gëzon fakti që sot, ambasadori Aliçka në Francë, i kushton një rëndësi të posaçme prezantimit të kulturës shqiptare.

Agina Al Plast 2009

Art Ceramics Tetove

J M KOMPANI Tetove

Butiqet LOTUS Tetove

Butiqet ITALIANO Tetove

Gjermani, rënia e një tradite dhe ngritja e gruas

Manuela Maier u cilësua si një nënë e keqe, një nënë e padenjë. U anatemua nga nëna të tjera, nga fqinjët dhe familja dhe u ofendua hapur e publikisht në një dyqan ndërsa bënte pazar. Krimi i saj? Regjistroi të birin 9-vjeçar në një shkollë që ofronte për fëmijët ushqim dhe mbajtjen e tyre edhe gjatë orëve të pasdites. Kështu ajo do të kishte mundësinë e kthimit në punë. Maier, 47 vjeç, thotë se kur e mori këtë vendim i thanë: “Përse vendose të kesh fëmijë, kur nuk ke kohë të rrish dhe të kujdesesh për ta?”

Aktualisht në Gjermani, në këtë dhjetëvjeçar të parë të shekullit të 21-të, pjesa më e madhe e shkollave përfundojnë në kohën e drekës, një traditë kjo 250-vjeçare. Kjo lloj mënyre ka ekzistuar edhe falë mbështetjes që u kanë dhënë nënat shtëpiake fëmijëve të tyre duke i marrë nga shkolla në drekë. Ky ka qenë imazhi tipik i nënës gjermane që shquhej ndër të tjera si prodhuese e mirë e bukës në shtëpi dhe si nikoqire. Gjermania moderne e këtyre viteve mund të drejtohet nga një grua, Kancelarja Angela Merkel, që konsiderohet edhe si gruaja më e fuqishme e botës, por si për koincidencë ajo është një grua që nuk ka fëmijë. Në botën e zhvilluar, një kombinim i efekteve të kontrollit të lindjes, ndryshimit shoqëror, progresit politik dhe nevojave ekonomike ka sjellë ndryshime edhe në rolin tradicional të gruas, e cila është shndërruar në forcë pune që në disa raste për nga arsimimi dhe punësimi ua kalon edhe meshkujve. Po në botën e zhvilluar gratë janë duke fituar gjithnjë e më shumë statusin e personit të pavarur që studion, punësohet dhe jeton me të ardhurat e veta. Ndryshime të tilla kanë prekur jo vetëm Perëndimin, por kryesisht edhe Azinë, Afrikën dhe Amerikën Latine. Në këto kushte duhet një “revolucion” për të kombinuar mëmësinë me karrierën, ndërsa gruaja sapo vjen e po merr role gjithnjë e më të rëndësishme. Perëndimorët e kanë shumë kollaj që të akuzojnë vendet islamike për një kufizim të rolit të femrës në shoqëri, por në Gjermani, pavarësisht se është një vend modern, vazhdon ende perceptimi tradicional i rolit të femrës. Sistemi shkollor gjysmëditor arriti që t’i mbijetonte feudalizmit, ardhjes në pushtet dhe rrënimit të Hitlerit, lëvizjes feministe të viteve ’70 dhe ribashkimit të Gjermanive. Aktualisht, në dritën e vështirësive ekonomike ky sistem po pëson një krizë të madhe dhe rrezikon shembjen. Që nga viti 2001, thuajse një e pesta e 40 mijë shkollave gjermane kanë kaluar në programe pasditeje dhe të tjera janë planifikuar që ta ndjekin një zakon të tillë. “Kjo është një mënyrë jetese, të cilën nuk mund ta përballojmë më. Vendit i duhen gratë, dhe gra që të jenë të afta të punojnë dhe të merren me fëmijët”, thotë Ursula von der Leyen, ministre e Punës. Ajo është nëna e 7 fëmijëve dhe nga mjeke është shndërruar në politikane. Ndaj është sikundër grave që rrinë vetëm në shtëpi, ashtu edhe kundër atyre që në vend të familjes dhe fëmijëve zgjedhin karrierën. Shndërrimi i sistemit gjithëditor për shkollën në Gjermani është një tendencë që tashmë konsiderohet e pakthyeshme dhe një tregues i kohëve që po ndryshojnë. Për sa u përket grave, shifrat flasin shumë në favor të tyre. Sipas Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik në Europë, vajzat përbëjnë sot shumicën e të diplomuarave në universitete dhe për sa u përket Shteteve të Bashkuara të Amerikës këtë vit pritet që gratë të përbëjnë shumicën e forcës punëtore të vendit. Kësaj i shtohen edhe pasojat e krizës ekonomike që kanë shkatërruar shumë vende pune tradicionalisht mashkullore si industrinë e prodhimit të makinave apo shërbime të tjera. Megjithatë, vazhdon ende kontradikta për sa i përket shpërblimit të punës. Një femër vazhdon që të marrë më pak se një mashkull për të njëjtën punë, një diskriminim ky që ende nuk po ndryshon, edhe pse tashmë janë thyer shumë tabu. Ato vazhdojnë ende të paragjykohen kur bëhet fjalë për poste shumë të rëndësishme drejtuese dhe caktohen më shpesh në punë me kohë të pjesshme. Por ndryshimet do të vijnë me shtimin e pjesëmarrjes së femrave në shumë sektorë. Ato e kanë treguar në shumë raste se janë të afta që të drejtojnë spitale, banka, kompani të mëdha. Në Europë, një pjesë e madhe e grave janë ato që mbajnë familjen. Gratë që punojnë nuk janë vetëm në kërkim të të ardhurave të mira financiare, por edhe të kënaqësive që të fal vendi i punës si personale, ashtu edhe profesionale. Ato njëherazi duan edhe të përjetojnë mëmësinë. Një pjesë e grave ndihen më të motivuara të punojnë kur kanë fëmijë. Kjo tendencë e shndërron çështjen e kujdesit për fëmijët gjatë orëve që nënat janë në punë në një çështje shumë serioze. Çka do të thotë që edhe sistemet e deritanishme të shkollës duhet të rishohin mundësitë e tyre të ndihmës ndaj nënave në karrierë. Në këto kushte u ndodh edhe zonja që përmendëm në fillim të shkrimit kur e regjistroi të birin 9-vjeçar në një shkollë me ushqim dhe me orë të pasdites. Nëse ajo nuk do të punonte, atëherë të ardhurat e familjes së saj do të pakësoheshin ndjeshëm dhe kështu do të binte edhe standardi i jetesës. Për të ruajtur këtë standard asaj i duhet që të bëjë dy punë dhe për këtë arsye vendosi së bashku me të shoqin që të ndjekin një tjetër model shkolle, që ende nuk është shumë i përhapur në Gjermani. Por reagimi i ashpër që bënë nënat ndaj zgjedhjes së zonjës Meir nuk do të zgjasë shumë, sepse ndryshimi i kushteve do të bëjë që herët a vonë edhe ato të ndërmarrin iniciativa të tilla. Shtrenjtimi i jetës do t’i nxjerrë në punë përkrah burrave dhe në një rast të tillë të vetëm ka mundësi që do të kenë është dërgimi i fëmijëve në shkollë me drekë dhe me orë të pasdites. Për sa u përket Gjermanive për rreth 4 dhjetëvjeçarë ajo ishte e ndarë në Lindje dhe Perëndim. Në Lindje, komunistët kishin ngritur qendra ditore që kujdeseshin falas për fëmijët e vegjël, ndërsa prindërit ishin në punë. Dhe gratë ndërkohë studionin, diplomoheshin madje edhe në zanate shumë të vështira për to si inxhiniere, apo fizikane dhe më pas punësoheshin. Në Perëndim, gratë deri në vitin 1977 zyrtarisht kishin nevojë për leje nga bashkëshorti që të punësoheshin. Ndërkohë, në Lindje gratë kishin leje njëvjeçare kur sillnin në jetë një fëmijë. Kur u shemb Muri i Berlinit në vitin 1989 thuajse 90% e grave në Lindje ishin të punësuara, ndërsa në Perëndim vetëm 55%. Sot 66% e grave gjermane janë të punësuara, por për ato me fëmijë nën 3 vjeç, kjo shifër shkon në 32%. Vetëm 14% e grave me një fëmijë nisin një punë me kohë të plotë dhe vetëm 6% e atyre me 2 fëmijë. Berlini është i vetmi qytet në Gjermani që ofron shkolla që kanë edhe drekë edhe turne të pasdites. Në përgjithësi, infrastruktura e kujdesit për fëmijët është shumë më e zhvilluar në Lindje se në Perëndim. Kjo për shkak të kaluarës së ndryshme të të dy vendeve dhe të ideologjive të ndryshme. Ndërsa në Europë vendet nordike kanë numrin më të madh të grave në tregun e punës dhe së bashku me Francën edhe shkallën më të madhe të lindshmërisë. Dhe këto vende ofrojnë një sërë lehtësisht dhe masash që mbështesin që nga lejet e paslindjes, deri te lehtësirat në punë e pagesat për fëmijët deri në njëfarë moshe. Ndryshe qëndron puna në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, por ato përballen me një diskriminim më të pakët në punë dhe janë nën presion për të financuar kujdesin shëndetësor privat, si dhe shkollimin për pasardhësit e tyre. Në Shtetet e Bashkuara, në Europë, Azi dhe Amerikën Latine ndryshimet e mëdha që po vijnë në tregun e punës po nxisin ndryshime të mëdha edhe në ndryshimin e legjislacioneve të fushave të tjera. Në këtë frymë të re ndodhet edhe Gjermania, e cila ruajti me fanatizëm për shumë kohë modelin e gruas-shtëpiake. Shumë pengesa mbeten ende në rrugën e ndryshimit, ndërkohë që shumë nocione dikur të konsideruara të pamundura janë shndërruar në realitete të pranueshme nga të gjithë.

Google+ Followers